BEYNİN SİL TUŞU: SİNAPTİK BUDAMA NEDİR?

Beyninizin kıvrımları içindeki sinir hücreleri trilyonlarca sinaps aracılığıyla iletişim kurarak belki de bir canlının yapabileceği en akıllıca şeyi başarır: Unutmak...

Beynimizde bağlantıların oluşumu ve sürdürülmesi hafızayı oluşturan şeydir. Unutmanın ise bu sürecin işleyişinde bir başarısızlık olduğunu düşünürüz. Ancak araştırmalar, unutmanın bizi aşırı bilgi yüklemesinden koruyan bir beyin güvenlik mekanizması olduğunu öne sürüyor. Anlaşılan o ki, unutma da bellek sistemimizde hatırlamak kadar önemli bir bileşen. İnsan beyninin düzgün çalışabilmesi için sadece depolama değil, aynı zamanda unutma yeteneğine de ihtiyacı var. Bu da sinaptik budama ( Synaptic Pruning) sayesinde gerçekleşir.

Sinaptik budama, yaşlandıkça ve yeni karmaşık bilgiler öğrendikçe vücudumuzun daha verimli beyin işlevini sürdürme yöntemidir.

Sinaps, nöronların (sinir hücrelerinin) diğer nöronlara ya da kas veya salgı bezleri gibi nöron olmayan hücrelere mesaj iletmesine olanak tanıyan özelleşmiş bağlantı noktalarıdır. Anıları kodlayan sinapslar zaman içinde zayıflar. Bu da yeni anılar eskilerin üzerlerine yazılmasına izin verir. Bu sayede, eski anılara erişim zorlaşır. Beynimizde de yeni anılar en güncel bilgiler olarak yerlerini alır. Bu sistemin işleyişinde oluşacak bir aksaklık zihinsel rahatsızlıklara neden olma potansiyeline sahiptir.

Başka bir deyişle, anahtarlarınızı nereye koyduğunuzu unutmak, sizi daha akıllı yapan kritik bir beyin sürecinin parçasıdır. Bilgiye dayalı kararlar almaya çalışırken, beyniniz sürekli olarak çelişkili hatıralar arasında gidip gelir. Dün sabah anahtarlarınızı tezgahın üstüne koydunuz. İki gece önce kapının yanına astınız. Ondan önce ise yağmurluğunuzun cebinde kalmıştı. Tüm bunlar şu an anahtarınızın yerini hatırlamanıza yaramayacaktır. Bu nedenle bu bilgilerden beyin arınmalıdır. Bunu yapmak sinaptik budama gerektirir.

Bebeklik döneminde, beyin büyük miktarda büyüme yaşar. Erken beyin gelişimi sırasında nöronlar arasında bir sinaps oluşumu patlaması vardır. Buna sinaptogenez denir. Bu hızlı sinaptogenez dönemi, yaşamın erken dönemlerinde öğrenme, hafıza oluşumu ve adaptasyonda hayati bir rol oynar. Yaklaşık 2 ila 3 yaşlarında, sinaps sayısı en yüksek seviyeye ulaşır. Ancak bu sinaptik büyüme döneminden kısa bir süre sonra beyin artık ihtiyaç duymadığı sinapsları kaldırmaya başlar. Beyin bir sinaps oluşturduktan sonra bu sinapsi güçlendirilebilir ya da zayıflatılabilir. Hangisinin geçerli olacağı ise beynimizin bu sinapsı ne sıklıkla kullanıldığına bağlıdır.

Erken sinaptik budama çoğunlukla genlerimizden etkilenir. Daha sonra, deneyimlerimize dayanmaktadır. Başka bir deyişle, bir sinapsın budanıp budanmadığı, gelişmekte olan bir çocuğun dünyayla yaşadığı deneyimlerden etkilenir. Sürekli uyarım, sinapsların büyümesine ve kalıcı hale gelmesine neden olur. Ancak bir çocuk çok az uyarı alırsa, beyin bu bağlantılardan daha azını tutacaktır.

Sinaptik Budama Nasıl Gerçekleşir?
Glia hücreleri adı verilen sinir hücreleri, beyninizdeki nöronlara destek olur. Merkezi sinir sisteminde savunma görevinde olan glia hücrelerine mikroglia denir. Bu hücreler beyinde “sinaptik budama” işini yürütür. Budama işlemi rastgele olmaz. Sürekli tekrar ettiğimiz, önemsediğimiz, üzerinde düşündüğümüz konular arasında sinaptik bağlantılar kuvvetlidir. Bu nedenle bu bağlantılarda budama gerçekleşmez. Ancak bazı bilgiler yeterince kullanılmaz ise bunlar gereksiz bilgi durumuna düşer. Devamında C1q adlı bir protein bu bilgileri işaretler. Mikroglia da hücrelerde işaretlenen bu bölgeleri takip eder. En sonunda, işaretlenen bölgelerdeki sinapsları budar, bazen de yok eder. Arkasını da temizleyerek yeni bilgilere, yeni sinaptik bağlantılara yer açar.

Gördüğünüz gibi beynimiz sağlıklı kalabilmek için unutmayı tercih ediyor. Bu durumda, anlaşılan o ki, unutmamak için çok da fazla direnmemek gerekiyor. Ancak eğer bu bilgileri unutmamayı tercih ediyorsanız yapmanız gereken bu bilgileri daha fazla kullanmanın bir yolunu bulmak gibi gözüküyor.