Yanılgılarımız ve Yıkılışlarımız (Hz Musa a.s ile Hz Hızır a.s)

[Ejder]

Geleceğin Gaybında Gizli Olan Lütuf: Yanılgılarımız ve Yıkılışlarımız

Hz Musa a.s ile Hz Hızır a.s

Kehf Sûresi 68. ayet-i kerime
"Ve keyfe tasbiru 'alâ mâ lem tuhıt bihî hubrâ(n)."

"İç yüzünü birikimle elde edilen derin bilgisini (hubr) kuşatamadığın (ihata
edemediğin) bir şeye nasıl sabredeceksin ki?"

Varlığın en kök katmanlarına, yani Esmâ-i İlâhiyye’nin tecelli diyalektiğine ve Şuur Sınırlarına indirelim.

1. Esmâ Tecellilerinin Çatışması: Yâ Zâhir ve Yâ Bâtın
Kehf 68’deki "Kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?" nidası, hakikatte İlahi İsimlerin birbiriyle olan tecelli diyalektiğidir.

Hz. Musa (a.s.), El-Adl, Es-Sâni ve Ez-Zâhir isimlerinin mazharıdır. O’nun görevi, varlığın zâhir yüzünde düzeni, şeriatı ve adaleti ikame etmektir. Zâhir ilim, nesneyi ve eylemi anlık formunda dondurur. Gemiyi delmek "zarar"dır, çocuğu öldürmek "zulüm"dür, karşılıksız duvar örmek "aptallık"tır.

Hz. Hızır (a.s.) ise El-Bâtın, El-Hakîm ve El-Latîf isimlerinin sırrına mazhardır. Bâtın ismi, olayın görünen kabuğunu eritir ve arka plandaki sırra geçer.

Buradaki kriz, Ez-Zâhir ile El-Bâtın tecellilerinin insan zihnindeki çatışmasıdır. Musa (a.s.), Zâhir isminin hakkını vererek itiraz etmek zorundadır. Çünkü Zâhir isminin mazharı, Bâtın’ın tecellisine şahit olmadıkça onay verirse, kendi makamına ihanet etmiş olur. Hızır ise "Sen benim tecelli alanıma girmedikçe (ihata etmedikçe) sabredemezsin" diyerek iki ismin sınır hatlarını çizer.

2. Zamanın Dikey Boyutu ve "Ân-ı Daim" (Sırr-ı Kader)

Beşeri akıl zamanı müteselsil (lineer/yatay) algılar: Geçmiş, şimdi ve gelecek. Yatay zamanda yaşayan insan için bir felaket "şu an" gerçekleşir ve illiyet bağı henüz tamamlanmadığı için anlamsız, yıkıcı ve acı vericidir.
İlm-i Ledün ise zamanın dikey boyutuna (Ân-ı Daim / Ezel-Ebed kesişimine) açılan kapıdır.

Hızır (a.s.), zamanın dikey ekseninde durduğu için, geminin gelecekte gasp edileceğini veya çocuğun ileride anne-babasını küfre sürükleyeceğini o an görür.

Musa (a.s.) ise yatay zamanda hapsolduğu için sadece "şu an" yaşanan yıkıma tanıklık eder.
Sabırsızlık, insanın yatay zamana sıkışıp kalmasının ontolojik sonucudur. Sabır ise, henüz gerçekleşmemiş olan gelecekteki hikmete imânın ve dikey zamana teslimiyetin adıdır.

3. "Tuhıt" (İhata) Kavramının Derinliği: Aklın Epistemolojik İflası
Ayet-i kerimedeki "Tuhıt" kelimesi ihata etmek, kuşatmak, her yanıyla kavramak demektir. İrfan ehli der ki:
"Kuşatan, kuşatılanı yönetir. Bir şeyi ihata edemiyorsan, o şey seni ihata eder."

İnsan aklı bir hadiseyi ihata edemediğinde, o hadise zihinde bir boşluk ve kaos yaratır. Akıl, kaosa tahammül edemez; onu hemen kendi kalıplarına oturtmak ister. Oturtamadığında ise itiraz eder.
Hızır’ın Musa’ya verdiği ders şudur: İlahi tasarruflar, beşeri aklın ihata kapasitesinden büyüktür. Aklın ihata edemediği yerde tek kurtuluş, aklı 'Akl-ı Küll'e teslim etmektir (Hayret Makamı).

4. Seyr-i Sülûktaki Karşılığı: Nefs-i MutmaStandard'dan "Sırr-ı Rıza"ya

Bu kıssa, sâlikin (yolcu) manevi yolculuğundaki şu evrelere işaret eder:

1. Zâhir Boyutu (Akl-ı Maâş): Olayları sebep-sonuçla açıklama çabası. İtiraz ve huzursuzluk çağı.

2. Kavrama Eşiği (İhata Arayışı): "Neden ben? Neden şimdi?" sorularıyla hikmet arama evresi.

3. Mecma'ul-Bahreyn (İki Denizin Kesişimi): Kendi aklının yetersizliğini fark edip Ledünni hikmete teslim olma eşiği.

4. Rıza Makamı: Hikmeti anlamasa dahi, Fâil-i Mutlak’ın (Allah) eylemlerinden emin olarak tam bir sükûna erme hali.

Neticede bu ayet bize fısıldar ki: Gördüğün tablo, resmin tamamı değil; sadece bir fırça darbesidir. Fırça darbesine bakıp ressamın muradını yargılamak, aklın kendi sınırlarını unutmasıdır.