ibnü’l-Arabî’ye Göre ilim iki Türdür: Hâl ilmi ve Söz ilmi
 

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbnü’l-Arabî hazretleri, kendi eserlerinde —özellikle el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye’de— ilmi sadece zihinsel bilgi olarak değil, kulda meydana getirdiği hâl ile birlikte ele alır.

Ona göre ilim iki kısımdır:

1. Lisân ve nakil ile elde edilen ilim (ilmü’l-ibâre)
Bu, kitaplardan öğrenilen, sözle aktarılan bilgidir. Fıkıh, kelâm ve benzeri zahir ilimleri bu kısma girer. Bu ilim gereklidir ve şeriatın anlaşılması bununla olur.

2. Hâl ve zevk ile idrak edilen ilim (ilmü’l-işâre / ilmü’z-zevk)
Bu ise kulun amel, takva ve murakabe ile kalbinde doğan bilgidir. İbnü’l-Arabî’ye göre bu tür bilgi, tarifle değil yaşayarak bilinir.

Şeyh-i Ekber bu noktada şu ölçüyü koyar (mânâ olarak):

“Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen vardır; hakikatin kapısı ise ancak amel ile açılır.”

Ve şu uyarıyı özellikle yapar:

Söz ilmi kişiyi âlim yapabilir,
Fakat hâl ilmi kişiyi ârif yapar.

Bu sebeple İbnü’l-Arabî, zahir ilminin kalpte hâle dönüşmesi gerektiğini vurgular. Ona göre en tehlikeli durum, bilginin artıp hâlin değişmemesidir.

Bu bahis, el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye’nin çeşitli bölümlerinde ilmin mertebeleri anlatılırken açıkça işlenmiştir.

Kalbe inmeyen bilgi, hakikate ne kadar yaklaştırır?

Sözde kalan ilim, insanı Hakk’a mı götürür, nefsine mi?

1. Kalbe inmeyen bilgi, hakikate ne kadar yaklaştırır?
Kalbe inmeyen bilgi, hakikate ancak lafız ve tasavvur seviyesinde yaklaştırır; fakat hâl ve tahakkuk seviyesine taşımaz. Çünkü hakikat yalnız bilinmekle değil, idrak edilip içte yer bulmakla açılır. Bu sebeple kalbe inmeyen ilim, yolu gösterebilir; ama tek başına insanı menzile ulaştırmaz.

2. Sözde kalan ilim, insanı Hakk’a mı götürür, nefsine mi?
Sözde kalan ilim, eğer amel, ihlâs ve murakabe ile taşınmazsa çoğu zaman insanı Hakk’a değil, nefsine yaklaştırır. Çünkü böyle bir ilim, kişide tezkiye yerine iddia, huşû yerine beğeni, kulluk yerine görünürlük doğurabilir. Hakk’a götüren ilim, sahibini küçülten; nefse götüren ilim ise sahibini büyüten ilimdir.