Havas ilmi Nasıl Elde Edilir?

Bu tür konuların derinliği ve ihtilafları, aslında ilmin tabiatından kaynaklanıyor. Havas gibi gizli ve derin ilimler, kesinlikten çok tecrübe ve keşif ile şekillenir. Kimi zat, bir yolla sırra ererken, diğeri bambaşka bir yolla aynı hakikate yaklaşır. Sen şimdi kalkıp "biri doğru, biri yanlış" diye kestirip atmak istiyorsun ama mesele bu kadar basit değil.

Hocaların farklı görüşte olması, havasta bilginin zann-ı galibe dayalı olduğunun göstergesi. Yani kesin bilgi değil, baskın kanaat söz konusu. Kimse gökten inmiş bir metinle konuşmuyor; herkes kendi keşif, tecrübe ve istidatları nispetinde bir şeyler söylüyor. Bu yüzden biri cinler hakkında şöyle dedi, öbürü böyle dedi diye "Biri kesin yalan söylüyor!" diyerek hüküm vermek, dar bakış açısının eseridir.

Havas ilmi zaten sırlar ilmi, her önüne gelenin elinde cetvelle ölçebileceği bir alan değil. Farklı ekoller, farklı metotlar, farklı kabuller olabilir. Tıp bile tek bir doğruda birleşmezken, havas gibi derin bir meselede herkesin aynı şeyi söylemesini beklemek, ilmin tabiatını anlamamaktır. Bu yüzden meseleleri küçümseyici bir dille ele almak yerine, önce ilmin edebine riayet etmek gerekir.