Marifetname'de yazanları nasıl anlamalı?

'Görelim Mevla neyler, neylerse güzel eyler,' deyişi İbrahim Hakkı Hazretleri'nindir. "Teffizname' isimli bir manzumesi var, 'işi Allah'a havale etme' anlamında, orada söylüyor, 'Hak şerleri hayreyler, Zannetme ki gayreyler, (zannetme ki başka türlü yapar) Arif anı seyreyler, Mevla görelim neyler, Neylerse güzel eyler.'
"1750'lerin Erzurum'u! Sanırsın ki, millet 'şeriata uymaz!' diye ayağa kalkacak. Kalkmıyorlar, çünkü İbrahim Hakkı, bir otoriteyi, İmamı Gazali'yi öne sürüyor. Gazali'nin 'Filozofların Tutarsızlığı' isimli bir kitabı var, 'Tehafüt el-Felasife'. Bendeki Dr. Karlığa'nın çevirisi, oradan biliyorum. İlk sayfadaki sunuş yazısı bir alıntı ile başlar: 'Şeriata, şeriat yolunun dışında bir yolla yardım etmek isteyen kimsenin zararı, şeriata şeriat yoluyla darbe vurmak isteyen kişinin zararından daha çoktur.' Yani, örneğin, astronomlar dünyanın yuvarlak olduğunu kanıtladıkları halde, bu bulguya şeriata uygun değildir diye karşı çıkmak 'gerekli ve mümkün değildir. Bilimsel verileri reddeden şeriat olmaz. Evrenin Allah (c.c.) tarafından yaratıldığı kabul edildikten sonra dünya ister küre olsun, ister düz, fark etmez ve dine zarar vermez."
Gazali, "Ay tutulması, yeryüzünün Güneş ile Ay arasına girmesiyle ayın ışığının yok olmasından ibarettir," diye yazmıştı, "Çünkü Ay, ışığını Güneş'ten alır. Yeryüzü biçimindedir. Gök, onu her yandan çevreleyerek kuşatır. Ay, Dünya'nın gölgesine düşünce Güneş'in ışığı ondan kesilir... Bu konuları iptal etmek için tartışmaya girmenin dini vecibe olduğunu zanneden kimse, dine karşı suç işlemiş olur. Zira bu hususlar hesabi ve geometrik kanıtlara dayanmaktadır ve o konuda şüphe yoktur. Bu konulara muttali olup delillerini araştıran, Ay'ın ve Güneş tutulmasının vakitlerini, miktarlarını haber veren kimseye, bu şeriata aykırıdır denirse, o kimse bu konuda şüpheye düşmez aksine şeriat konusunda şüpheye düşer. Şeriata şeriat yolunun dışında yardım etmek isteyen kimsenin zararı, şeriata şeriat yoluyla darbe vurmak isteyen kişinin zararından daha çoktur.""
"Buna karşın, garibim Galilei'nin engizisyon mahkemesinde yargılandığı yıl 1633'tür. Oysa, Marifetname, Erzurum müftüsünün topladığı mollalar kurulu tarafından 'şeri şerife' uymayan bir tarafı olmadığı gerekçesiyle aklanmıştı. Dahası, İbrahim Hakkı'nın ders vermesi istendi, hatta şart koşuldu!
Üniversite'ye bağlı İbrahim Hakkı Enstitüsü en sonunda kurulabildi, 1990'da! Her neyse.
Mesela, 'Ruzname' dedikleri, bir devr-i daim takvimi vardı. Takvim, içinde elli santim çapında, sağa sola dönebilen bir ahşap kasnağa gerili deriden ibaret, dolap şeklinde bir şeydi. Üzerinde Erzurum'un da bulunduğu kırkıncı enleme göre düzenlenmişti ve kameri ayların, güneş aylarındaki ya da tersi, karşılığını bulmaya yarıyordu. Dolap kapağındaki kullanma talimatına göre işlettiğinde, mesela, 1194 yılının Cemaziyülevvelinin birinci gününün, 24 Mayıs Pazar gününe rastladığını; o gün güneşin kaçta doğup kaçta battığını öğrenebiliyordun. Bir tür hesap cetveli yani. Sonra, 'usturlap' denilen -La- tince 'astrolabum' dan bozulmuş olmalı- gözlenecek gök cisminin yüksekliğini tayin etmeye yarayan araçlar vardı. 'ruh-ü'l-meceyyip' ya da 'ceyip tahtası' dedikleri, cepte taşınabilir boyutta bir alet vardı ki, bununla insan bulunduğu yerin enlemini, saatin kaç olduğunu, kıblenin yönünü, dağların yüksekliğini, nehirlerin genişliğini tayin edebiliyordu!
Şimdi, düşün. Bırak 1759'u, bırak Erzurum'u, bırak alet tertiplemeyi, bugün astronomiye meraklı kaç insan çıkar? Kaç imamın evinde, teleskoptan geçtim, dürbünden geçtim, pusuladan geçtim, cetvel vardır? Düpedüz bir cetvel, yirmi santimlik bir cetvel?

__________________
Yunusça sevgimizden anlamayana cevabımız Yavuzca olacaktır...