İbn Ataullah-ı İskenderî Hikem Adlı Eserinde Der ki; Kâinatın Dışyüzü Aldatıcıdır, İçyüzü ise İbret Vericidir. Nefs, Varlıkların Dışındaki Güzelliklere, Kalp ise İçerisindekilere Bakar.

Varlıkları Müşahede Edenler, Eşyânın Allah’ın Yanı Sıra Müstakil Bir Varlığa Sahip Olduğunu Söylemektedirler. Bâzıları Çok İleri Giderek, Eşyâyı Ulûhiyet Sıfatlarında Allah’a Ortak Etmektedir. Allahû Teâlâ Böyle Bir Durumdan Yüce ve Münezzehtir.

Muhyiddin-i İbnü’l-Arabî Demiştir ki; Kim Halkın, Kendisine Ait Bir Fiili Olmadığını (Her Şeyin İlâhî Hesap ve Kudretle Meydana Geldiğini) Görürse Kurtulur. Kim Onların (Aslında Kendisine Ait) Bir Hayatı Olmadığını Görürse, Bu Câizdir. Kim de Onları, Yokluk Gözüyle Görürse, İşte Bu Kişi Hakk’a Ulaşır.

Ben de Derim ki; Kim de Varlıkların Allah ile Hayat Bulduğunu ve Ayakta Durduğunu Söyler ise O Kimse Vuslatını Sağlam Bir Esâsa Göre Gerçekleştirmiş Olur.

Bu Konuda, Şu Manâdaki Beyitler Okunur; Kim Halkı (Yaratılmış Varlıkları) Bir Serap Gibi Görürse, O, Perdeden Kurtulup Her Şeyin Kendisinde Birleştiği Tek Bir Varlığa (Yaratıcıya) Yükselir. Ancak Varlıkların O Varlıkla Bütünleşmesi, Bir Uzaklık veyâ Yakınlık Olmaksızın (ve Yüce Zâta Hulûl Etmeksizin) Olmaktadır. Sen O’ndan Başkasını Müşahede Etme ki, Doğruya Ulaşasın. O’nunla O’na Hitâb Olmaz (O’na Kavuşanın Artık Sözlü Olarak Konuşmasına Gerek Yoktur) Çünkü O Yakınlık Hâlinde, Hitâba Gerek Duyulmaz.

[Bahrü’l-Medîd]