İmanda Mertebe ve Gelişme Söz Konusu mudur?
Bir çekirdek, nasıl büyüyüp ağaç olana kadar büyük bir gelişme ve inkişaf gösteriyorsa,îman da öyledir. İslâm âlimleri, imânı önce iki mertebeye ayırmışlardır:
1- Taklidî îman,
2- Tahkikî îman..
Taklidî îman: Ana - babadan, hocadan, muhîtten duyduğu ve öğrendiği şekilde,mes'ele üzerinde hiçbir akıl yürütmeden îman esaslarına bağlanmak demektir.Taklidî îman, inanç esaslarına, şuuruna ve teferruatına vâkıf olarak bir inanmaolmadığı için, bilhâssa bu zamanda bâzı şübhe ve vesveselere mâruz kalabilirve sarsılıp yıkılma tehlikesi geçirebilir:
Tahkikî îman ise: İmâna âit bütün mes'eleleri delilleriyle, tafsilâtlı ve teferruatlı bir surette bilmek, tasdik etmek, tereddütsüz inanmaktır. Böyle bir îman şüpheve vesveseler karşısında sarsılıp yıkılmaktan kendini koruyabilir.
Tahkikî îmanın da pek çok mertebesi vardır. Bu mertebeleri İslâm âlimleri başlıcaüç kısma ayırmışlardır:
1 - İlme'l-yakîn mertebesi: İmânî mes'eleleri ilmen, tam teferruat ve tafsilâtıyla,delilleriyle bilmek ve inanmaktır.
2 - Ayne'l-yakîn mertebesi: İmanî mes'eleleri gözle görmüş, doğruluklarını bizzatmüşahede etmiş gibi bilmek ve inanmaktır. Gözle görmekle ilmen bilmek, insanakanaat vermesi bakımından çok farklıdır. İnsan bir şey'i tereddütsüz, kesinolarak bilebilir, ama bir de gözleriyle görünce kanâatı kat kat artar. Amerika'nınvarlığını ilmen bilmekle, bizzat görmek gibi.. İşte îmanın ayne'l-yakîn mertebeside, îman esaslarına gözle görmüş kat'iyetinde inanma hâlidir.
3 - Hakka'l-yakîn mertebesi: İmanî mes'eleleri görmekten ayrı, bizzat yaşayarak,içine girerek kabûl ve idrâk etmek demektir. İmanın bu üç mertebesini îzah bakımından şöyle bir misal verilmektedir: Bir yerden duman yükseldiğini uzaktan görmekleinsan bilir ki, o yerde ateş yanmaktadır. Dumanı görmek suretiyle ateşin varlığını bilmek, ilme'l-yakîn inanmaktır. Sonra, duman çıkan yere gidip ateşi gözümüzlegördüğümüzü farzetsek, bu da ateşin varlığına ayne'l-yakîn inanmaktır. Bir deateşin bizzat yakınına gidip sıcaklığını hissetmek, elimizi aleve doğru tutupyakıcılığını duymak suretiyle ateşin varlığını bilmek vardır ki, buna da hakka'l-yakîninanma denilir.