Keşif (el-keşf) ve ona bağlı kavramlar, özellikle İslam tasavvufunun temel bilgi kaynaklarından ve manevi hallerinden biridir. Kaynaklarda bu konuda paylaşılabilecek kesin bilgiler şunlardır:
Keşif Kavramı ve Tanımı
• Tasavvufta keşif, perdenin kalkması (رفع الحجاب) olarak tanımlanır.
• Keşif, aklın ötesinde ve perde arkasında gayb (bilinmeyen) olan bazı şeyleri yaşayarak ve temaşa ederek onlara vâkıf olmak anlamına gelir.
• Bu, Hakk'ın tecellileriyle ilahi hakikatlerin farkına varılması ve kalbin Allah'a yakınlaşmasıdır.
• Keşif, ilahi bir lütuf, feyiz ve ihsan olarak kabul edilir; kulun iradesi olmaksızın, bir zorlama veya kasıt olmadan sâlikin kalbine denk gelen bir durumdur.
• Keşif, Allah'tan gelen özel bir ilham ve içsel tecrübe ile elde edilen kutsal bir bilgidir.
Keşif Yoluyla Edinilen Bilginin Niteliği
• Keşif ve ilham, Allah (c.c.) ve sıfatları hakkında doğrudan (vasıtasız) bilgi verir. Bu nedenle, nass, kıyas ve istidlale dayanan aklî bilgilerden daha önemli ve zaruri/kesin bir yol olarak kabul edilir.
• Ancak kelamcıların çoğu keşif ve ilhamı herkes için geçerli ve kontrol edilebilir bir bilgi kaynağı olarak görmez. Keşfin vehimden arınabilmesi ve kesin bilgi verebilmesi için nassla (Kur'an ve Sünnetle) desteklenmesi zorunludur.
• İbn Arabî'ye göre bu ilim, vahiyden hemen sonra gelir ve nazari (akli) bilginin alternatifidir.
Keşif Yoluna Ulaşmanın Şartları ve Yöntemi
• Keşif, entelektüel bir çabanın sonucu değil, ahlaki bir arınma ve manevi bir yaşam sonunda ortaya çıkan ilahi bir lütuftur.
• Bu bilgiye ancak peygamberler ve bazı veliler erişebilir.
• Keşif, sâlikin seyrüsülûk (manevi yolculuk) ile elde ettiği vücûd bilgisinin bir parçasıdır ve teorik çalışmalarla gerçekleşemez.
• Yolun gerektirdiği samimiyet, ibadet (nafilelere önem vermek) ve nefis terbiyesi (riyazet ve mücahede) önemli etkenlerdir.
• Keşif, Hak yoluna girip riyazet ve mücahede ile nefisleri arındırmak suretiyle kalbin ulvi âlemden gelen bilgilere açık hale gelmesini sağlar.
• Manevi rehber (mürşid-i kâmil) eşliğinde, nefis terbiyesi, halvet ve zikir gibi uygulamalarla bu yol daha sağlam ilerler.
• Keşif, rüya-yı sâliha (doğru rüyalar) şeklinde ortaya çıkan ilahi müjdeler (mübeşşirât) olarak da kendini gösterebilir; Hz. Peygamber'in Fütuhat adlı eseri, kendisine vaki olan bir mübeşşirât (müjde) üzerine kaleme alınmıştır.
Keşfin Çeşitleri ve İlgili Haller
• Keşif, sufilere göre çeşitli derecelere ve türlere ayrılır.
• Keşif, şer'i (hukuki) ve kevni (kozmik) meseleleri içerebilir; örneğin vefat sonrası Hz. Peygamber'i veya Hızır'ı rüyada görmek.
• Manevi yolculukta (seyrüsülûk) ilerleyen sâlikler için tevâcüd (vecdi talep etme), vecd (kasitsiz gelen feyiz) ve vücûd (Hakk'ı bulma) gibi haller vardır; vücûd makamına eren kişi, Hakk'ı bulmak için beşeri sıfatlardan fâni (yok) olur.
• Bazı Sufi yaklaşımlarına göre, keşf-i hissi olarak adlandırılan durum, şeytanların aldatmacası ve kahinlik olarak görülebilir.