İbnü’l-Arabi’ye göre, varlıklar alemi, “zat” itibariyle yegane varlık olan Allah’ın, ilahi sevginin ve zati aşkın gereği olarak müşahhas “varlıklar” halinde tecellisinden başka bir şey değildir. Bu ise alemde isimler ve sıfatlar vasıtasıyla varlıktan varlığa geçiş, devamlı ve her an yenileyici özelliği olan bir “oluş”u ifade etmektedir. Ona göre; alemdeki çeşitlenme ve çoğalma, mutlak bilinmezlik (ama) mertebesindeki Zat-ı Ehadiyyet’in “varlık” planında tezahüründen ibarettir. Allah zatı itibariyle ezelde var idi ve kendisiyle beraber hiçbir şey yoktu. Ancak, O ilahi isimlerini kendinde müşahede etmeyi diledi. Çünkü makdur olmadan Kadir, merzuk olmadan Rezzak… sıfatları manasız olup bir kıymet ifade etmez. Bunun için “zat” mertebesinden, çeşitli merhalelerden geçerek varlıklar alemini yarattı. Böylece onları kendine ayna edinip kendi kemalini ve cemalini seyretti. İbnü’l-Arabi’ye göre; kainat Allah’tan çıkmıştır; fakat Allah ile aynı mahiyette değildir. Mümkün varlıklar önce yok iken sonradan Allah’tan sadır olmuştur. Fakat bu, parçanın bütünden ayrılışı gibi bir ayrılışla var oluş değildir. Böyle olsaydı, bunlar varlıktan varlığa çıkmış ve ezelde kendi kendisiyle kaim bir varlığa sahip olmuş olurlardı. İbnü’l-Arabi’ye göre; Allah alemi ve bütün yaratıkları ne şekilde yaratacağını ezeli ilmiyle biliyordu. Bu bilgiyi başkasından da almadı. Çünkü kendisinden başka varlık yoktu. Şu halde alemde mevcut her şey, yaratılmazdan önce O’nun ezeli bilgisinde bilkuvve mevcuttu. Allah’ın zatı gibi bu husustaki bilgisi de kendisinin bir sıfatı olarak kadim ve ezelidir. Mahlukatın yaratılmadan önce Allah’ın ezeli bilgisinde aldıkları şekle “a‘yan-ı sabite” denir.( Seyyid Şerif-i Cürcani “a‘yan-ı sabite”yi şöyle tarif etmiştir: “A‘yan-ı sabite, mümkinatın ilm-i ilahide bilinmesinden ibarettir. O, ilahi isimlerin hakikatlerinin suretleridir. A‘yan ve ervah, gölge halinde bir vücud ile mevcuttur.” A‘yan-ı sabite hakkında ayrıca Prof. Dr. Cavit Sunar, Tasavvuf Felsefesi veya Gerçek Felsefe, Ankara, 1974 s. 49-51; E. A. Afifi, Muhyiddin İbnü’l-Arabi’nin Tasavvuf Felsefesi, s. 56-60.) İbnü’l-Arabi’ye göre; a‘yan-ı sabite, yani Allah’ın bilgisinde mevcut olması itibariyle alem kadimdir. Alemde iyi ve kötü, hayır ve şer, zulüm ve merhamet, zulmet ve nur gibi birbirine zıt şeylerin varlığı da bir ilahi hikmete mebnidir: Bu zıtlıklar sayesinde Allah’ın hem cemal sıfatları, hem de celal sıfatları tecelli etmektedir.( Sadreddin-i Konevi, İcazü’l-Beyan, vr. 109b. (Konya Yusuf Ağa ktp., No: 7)’den)Gerçek vücud bir olmakla beraber, alemdeki tecellilerin ve mahlukatın farklı farklı oluşu, mahlukatın kabiliyetlerinin farklı oluşundandır. Allah bir mahlukunu hangi kabiliyette takdir etmişse, o tarzda vücud bulur ve Zat-ı İlahi’yi kendi kabiliyetince aksettirir. Bu şuna benzer: Duvarlarında çeşitli eğimlerde birçok ayna asılı olan bir odaya giren bir kişi, her bir aynada farklı şekillerde yansır. Halbuki o kimsede bir değişme ve noksanlık yoktur. (Tasavvuf ve Tarikatlar Doç. Dr. Selçuk Eraydın M.Ü. İLAHİYAT FAKÜLTESİ VAKFI YAYINLARI sayfa 125) Vahdet-i vücutçular, Allah-alem münasebetini izah ederken, mükevvenatın ne şekilde yaratıldığı hakkında “vahdet-i vücud” nazariyesine uygun tarzda açıklamalar getirmişlerdir. Onlara göre; alemin yaratılışı birtakım mertebelerden geçerek gerçekleşmiştir. Bu yaratılış mertebeleri, “hazerat-ı hamse” (beş ilahi hazret), “tenezzülat-ı seb‘a” (yedi ruhsal iniş) gibi isimlerdir. Gerekirse bunları da izaha çalışırım.

__________________
Yunusça sevgimizden anlamayana cevabımız Yavuzca olacaktır...