Bu işler göründüğü kadar basit değil Ebced düzeni bile oldukça karmaşıktır.
Mesela küçük Ebced hesabı
Ebcedde ilk dokuz harf (Elif’ten….Ye’ye kadar) 1-9’u, ikinci dokuz (Ye’den….Kaf’a kadar) 10-90 sayılarını ve son dokuz harf (Kaf’tan….Za’ya kadar ) 100-900 ve son harf olan (Gayn) 1ooo gösterir. Buna göre harflerin sayı değeri şöyledir:
Büyük Ebced Hesabı (Ebced-i Kebir)
Büyük ebced harflerin adlarının sayı değerlerine göre hesaplanışıdır.
Meela: © harfinin adı olan (CYM) üç harften meydana gelmiştir. (C:3), (Y:10), (M:40) bu üç harfin sayı değerleri 3+10+40=53’tür. Ebcedi Kebir ikiye ayrılır. 1 Hemzeli şekil 2 Hemzesiz şekil
Mesela: (K) harfinin adı olan (KAF)’ın içindeki (K:100), (A:1), (F:80) değerleri: 100+1+80 =181 harflerinin sayısı olan 181 büyük ebced bu harfin sayı değeridir.
En büyük Ebced hesabı (Ebced-i Ekber)
En büyük ebced, harflerin küçük ebceddeki, sayılarının, Arapça adlarını meydana getiren harflerin sayı değerleri toplamıdır.
Mesela.: (C)’nin küçük ebceddeki sayı değeri 3’tür. 3’ün Arapçası (selase)’dir. Bu sözcüğü meydana getiren harflerin toplamı: 1036’dır.
En küçük Ebced hesabı (Ebced-i Asgar)
En küçük ebced küçük ebceddeki sayıların 12’ye bölündükten sonra kalan kısmı o harfin ebced değeridir.
Mesela: Küçük Ebcedde (L)’nin sayı değeri olan 30/12’ye bölündükten sonra kalan 6(L) değerinin sayı değeri olur. Birler bölmesi ile onlar bölmesinin ilk sayısı olan 10, 12, ye bölünemedikleri için, ilk 10 harf küçük ebceddekine eşittir. Yüzler bölmesindeki rakamlardan, birer sıfır atıldıktan sonra 12’ye bölünür.
Mesela: (R ) harfinin sayı değeri olan 200’ün önce bir sıfırı atılarak onlar bölmesine indirilir. Kalan 20, 12’ ye bölünür. Bölme işlemi yapıldıktan sonra artan 6 (R )’nin en küçük ebceddeki sayı değeri olur.
Ebced ve Cifirde uyulması gereken kurallar:
1- Ebced ve cifr ile bir tarih tesbit edilirken, tarihi bulunacak olan konunun tesbit edilmesi için, gerekli olan konu ile ayet yada hadisin bağlantılı olması, birbiri ile de anlam bütünlüğü içinde olması gerekir.
2- Tarihi çıkan cümlenin manasının Arapça dil edebiyatı kurallarının ve cifr kurallarının kaidelerine göre uygun olması gerekir. Ancak dil edebiyatı kurallarına göre, kelimeler değişik şekilde kullanılabilir,
değişik tarihler de çıkabilir. Bunun nedeni; dil edebiyatındaki değişik mezheplerdir. Fakat; tarih hangi kişinin mezhebine göre çıkarsa çıksın o kişinin mezhebine itibar edilmesi gerekir.
Örneğin: "elif", ve "lam" nasıl hesaplanır?
Cevap: Bir görüşe göre "elif, lam" ikisi hesaplanarak 31 eder. Bu görüş nahiv ilminde Halil-i Basri'nin görüşüdür. Onun görüşüne göre; "elif ve lam'ın" ikisi kelimenin aslındandır. Başka bir görüşe göre de, "elif" tek hesaplanır. Bu da, Nahv-i Meberred'in görüşüdür. Yine başka bir görüşe göre, "lam" (L) tek hesaplanır. Bu da; Allame Sibaveyhi'nin görüşüdür. Eğer bir ibarede "elif, lam" geçerse her 3 rakam da muhtemeldir. Olaya zaman ve mekan bakımından hangisi uygunsa o geçerlidir.
3- Şeddeli harfler bazı görüşlere göre 2 harf sayılır, bazı görüşlere göre de 1 harf sayılır. Hangisi o zaman ve tarihe uyarsa o geçerlidir.
4- Bazen "tenvinler" "nun", bazen de "nun "lar "tenvin" sayılır. Eğer "nun" (N) olarak hesaplanırsa 50 çıkar. Tenvin olarak hesaplanırsa, tenvin'e bakılır. Eğer tenvin mensup ise 1 sayılır, mensup değilse, 0 sayılır. Hangisi çıkacak olan konuya uygun ise o değeri sayılır.
5- Arap dil ve edebiyatının kaidelerinde; bazı kelimeler mahzuf hükmüne yani yok hükmüne girer. O kelimeler hesaplanabilir de, hesaplanmayabilir de.
Örneğin: "Bedel" ve "mubdeli minhu" kelimelerine. Bunların ikisi beraber okunursa, ikisinden biri fazla olur. Onlardan hangisi olaya uygun ise o kullanılır. Fakat ikisinden birinin sayılması şarttır. İkisi birden sayılmazsa olmaz.
6- Ebced hesabı 4 tanedir. Bir cümledeki harfler bu 4 metoda göre de sayılabilir. Ve bir tek cümlede bir çok tarih çıkabilir. Ve birçok olaya işaret edilebilir. Ve bir çok sır verilebilir. Onun için Hz. Ali şöyle söylemiştir: "Ebcedleri ve tefsirlerini öğrenin çünkü, ebcedlerin tefsirlerinde acayip sırlar vardır". Ancak, levhalara bakıldığında sadece küçük ebced kullanılır. Diğer konularda 4 ebced hesabıda kullanılabilir. Bu kurallar "Ettarifatur Cifriye Li Alili Buni" adlı eserde geçmektedir. "El Evfakil Gazai" ve "Değrebi ve Hazinetül Esrar", gibi eserlere bakıldığında da bu kuralların uygulandığı görülür.
7- Ebced ve cifr veren cümlelerde, eğer Arap alfabesinde olmayan bir harf kullanılırsa o harfin Arapça karşılığı hesaplanır.
Vefat tarihi veren beyitlerin hesaplanmaları
Vefat tarihi veren beyitlerin hesaplamalarının hepsi; hicri ve küçük ebcedle hesaplanır
Allame Muhiddin tüm beyitlerinde hem hicri hem de küçük ebcedi kullanmıştır. Muhiddin arabî ise 10 tane beyiti arasında sadece bir tanesinde tarih vermemiş, 6 tanesinde miladi tarih vermiş; 3 tanesinde de hicri tarih vermiştir. Muhiddin-i Arabi her iki takvimi kullanmıştır. Ama çoğunlukla miladi takvimi kullanmıştır.