kuran akla yatkn olmak zorunda. aksi halde dogrunun yanlisin anahtariyla celisir. Kuran ile akil arasinda zorunlu bir iliski var, ki bu birinin ispatinin digerine bagli olmasiyla alakalidir. Akli inkar etmek dine hizmet etmez zarar verir. Dinin ispati akilla yapilir, diger dinlerin batil oldugunu da akilla bilirsin. Eger isine gelen yerde akli kabul edip isine gelmeyen yerde akli reddedersen bu ikiyuzluluk ve tutarsizlik olur.

Akildan neyin kast edildigine gelince, halk arasinda akil sagduyuya yatkin olan racih gorusler olarak anlasilir, bu yanlistir. Akil kiyaslar sonucu zorunlu olarak ortaya cikan sonucta bu istidlali yapmaya yarayan kuvvedir. Akli kaideler de zorunlu olan kaidelerdir, ozdeslik, celismezlik, 3. halin imkansizligi (behsemiler buna muhalefet etmistir), yeter neden ilkesi. Kiyastan kast ettigimiz sey iki seyin ozelliklerinin incelenip farklarinin belirlenmesi degildir. Tumevarim tumden gelim, gibi bilgiyi zorunlu olarak ortaya cikaran kiyaslardir.

4 kiyas sekli vardir

1. sekil

her a, b'dir
her b, c'dir.
o halde her a, c'dir.

b orta terimdir. sonucun mevzusu a'dir o zaman a nin buldundugu onerme kucuk onermedir, cnin bulundugu onerme de buyuk onermedir

2. sekil

her insan hayvandir
hicbir insan tas degildir
o halde hicbir insan tas degildir

hayvan orta terim. insanin gectigi onerme kucuk tasin gectigi onerme buyuk. orta terim her ikisinde de mahmul oldugu icin buna 2. sekil deriz

ve 2. seklin sonuc vermesinin sarti bunlardan birinin olumlu birinin olumsuz olmasidir 2. onerme kulli olmak zorundadir yani buyuk onerme kulli olmalidir zira hukmu kucuk terim hakkinde veriyoruz

3. sekil

her insan hayvandir
her insan natiktir
bazi hayvanlar natiktir

insan orta terim, o halde hayvan ile natik birbirine baglanir sonucta oldugu gibi.

hayvanin bulundu oncule sugra deriz, natigin bulunduguna kubra deriz, orta terim ikisinin de konusunda mevzusunda bulundugu icin 3. sekil tamamlanmis olur

3. seklin bilgi vermesinin sarti sugranin olumlu olmasi ve 2 onermeden birinin kulli olmasidir.

4. sekil

her insan hayvandir
her natik insandir
o halde bazi hayvanlar natiktir

insan kucuk onermede mevzu, buyuk onermede mahmul. hayvanin gectigi onerme sugradir, natigin gectigi onerme kubradir.

1. sekil 4 sekilde sonuc verir

1. kulliyei mucibe + kulliyei mucibe = cuziyye i mucibe
2. kulliyei mucibe + kulliyei salibe = kulliyei salibe
3. cuziyyei mucibe + kulliyei mucibe = cuziyyei mucibe
4. cuziyyei mucibe + kulliyyei salibe = cuzziyei salibe


Bu sekilde kesin sonuc veren akli kiyaslarla kast ettigimiz seydir akil, yoksa halkin kast ettigi gibi kesin sonuclar vermeyen ilzami, musahedat, mucerrebat, hadsiyyat kesinlik iceremdigi icin bunlarin ayetlerle celismesi durumunda ayet tevil edilmez veya reddedilmez.

fakat kesin akli hukumler ayetle celisiyorsa ona ayet demeyiz. Ki dogruyu yanlisi, islamin hak oldugunu, hristiyanligin zerdustluggun batil oldugunu akilla biliriz. Bunun yolunu kapatmak dine fayda degil zarar verir.