Bu sualin cevabı kısadır ama hafif değildir: Mizan, keşif değil; Kitap ve Sünnettir. Çünkü ihtilaf halinde dönülecek yer olarak Allah ve Resûlü gösterilmiştir. Din de kemale erdirildiği için, sonradan gelen şahsî hâller onu tashih eden değil, ona arz edilen şeylerdir. Bu sebeple keşif, sahibine bir açılım olabilir; fakat umum için asıl ve bağımsız delil mertebesine çıkmaz.

Bundan dolayı delil ile keşif zâhirde çatışır görünürse, ilk hüküm “delil terk edilir” olmaz; önce keşfin kendisi mi, yorumu mu, yoksa ona yüklenen mâna mı problemli diye bakılır. Bâtınî tecrübe tek başına kesinlik vermez; hele onun tabiri daha da fazla ihtiyat ister.

Fakat burada ince bir taraf daha vardır: Bazen çatışma delilde değil, bizim delili anlayışımızda da olabilir. Bu sebeple ehil insan önce delilin sıhhatine, delâletine, umûmuna-hususuna, kayıt ve bağlamına bakar; sonra keşfi tartar. Yani “keşif gelince delil düşer” demez; “delili anladım zannettiğim yer gerçekten sağlam mı?” diye de kendini yoklar. Lâkin bu ikinci ihtimal bile keşfi hakem yapmaz; sadece delili anlama iddiamızı yeniden tahkike çağırır. Son söz yine vahyin mizanınadır.

Bu yüzden sahih keşif, sahih delile aykırı olmaz; aykırı görünüyorsa ya keşifte, ya keşfin tabirinde, ya da bizim delili kavrayışımızda bir kusur vardır. Ama hangi ihtimal ağır basarsa bassın, hakemlik makamı keşfe değil, şer‘î delile aittir. Keşif teyit edebilir, ikaz edebilir, sahibini terbiye edebilir; fakat din kurmaz, hüküm koymaz, sınır belirlemez. İşte mizan budur.

Sürç-i lisan ettiysek ehli kardeşler tashih buyursunlar.