Miras Malı Üzerindeki Haklar
1) Techiz ve tekfin harcamaları: Terikeden önce murisin kefenlenme ve gömülme masrafları çıkarılır. Bunlar israf ve kısıntı yapmaksızın İslami ölçülere göre yerine getirilir. Techiz ve tekfin, hayattaki tesettürün devamı niteliğinde olduğu için diğer haklardan önde gelir. Nitekim Rasulullah r hac sırasında devesinden düşerek boynu kırılan ve vefat eden sahabe için şöyle buyurmuştur: “Onu iki kumaş parçasıyla kefenleyiniz.”[ Zühayli, Fıkhu’l-İslami ve Edilletüh, Dımaşk 1985, 8.cilt, 269]Peygamber Efendimiz bu sahabenin borcu olup olmadığını sormamıştır. Terike bu masrafları karşılamazsa, sağlığında iken murisin nafakası kimin üzerine vacipse, bu masraflar da ona ait olur. Hiç kimsesi yoksa beytü’l-mal tarafından karşılanır.
2) Borçların ödenmesi: Techiz ve tekfin masrafları çıkarıldıktan sonra, terikenin tamamından murisin borçları ödenir. Vasiyetin yerine getirilmesi bundan sonra gelir. Çünkü Hz. Ali t. Rasulullah r’in, miras taksimine, vasiyetin ifasından önce, borcu ödemekle başladığını nakletmiştir.[ .”[ Zühayli, Fıkhu’l-İslami ve Edilletüh, Dımaşk 1985, 8.cilt, 273] Ayette şöyle buyurulur: “(Bütün miras hükümleri, murisin) yapacağı vasiyetin uygulanmasından veya borcun ödenmesinden sonradır.”[Nisa suresi ayet 11] Burada vasiyetin önce zikredilmesi dikkati çekmek içindir. Çünkü vasiyetin uygulaması mirasçılara daha ağır gelir. Borçlar Allah hakkı ve insanlara ait olmak üzere ikiye ayrılır.
a) Allah hakkı olan borçlar: Zekat, kefaret ve adak gibi Allah ve Rasulü’nün emriyle sabit olan borçlar, Hanefilere göre, dünya hukuku bakımından düşer. Ödenmesi gerekmez. Çünkü bunlar mükellefin niyetle bizzat veya vekil aracılığı ile yerine getireceği borçlardır. Halbuki ölen kimse ne niyet edebilir ve ne de vekalet verecek durumdadır. Ancak murisin vasiyet etmesi halinde bunlar terikenin üçte birinden ödenir.Şafii, Maliki ve Hanbeli mezheplerine göre ise bu çeşit zekat, kefaret ve adak gibi borçların terikeden ödenmesi gerekir. Çünkü bunlar ölenin borçları olup, niyete muhtaç değildir ve nimetin külfeti niteliğindedir.
b) İnsanlara olan borçlar: Murisin sıhhatli olduğu sıralarda veya hastalığı sırasında doğmuş olup da, sağlam delillerle sabit olmuş bulunan borçlar terikeden ödenir. Hastalık halinde, hastanın ikrarı ile sabit olan borçlar, diğer borçlardan sonra ödenir.Kul borçlarına terike yeterli oluyorsa, tamamı ödenir. Yeterli olmazsa, oranlarına göre ödeme yapılır. Ödenemeyen borçlar dünya bakımından düşer. Mirasçılar bunu ödemek zorunda değildir.Şafiilere göre, Allah hakkı olan borçların önce ödenmesi gerekir. Çünkü Allah’ın hakkı ödenmeye daha layıktır.[ Buhari, Savm, 42] Malikiler ise, kul borçlarına öncelik tanır. Onlara göre, Allah müstağni, kul ise muhtaçtır. Ayrıca Allah’ın mağfireti umulur. Hanbeliler, her iki çeşit borcu ödeme bakımından eşit kabul ederler.[ Zühayli, Fıkhu’l-İslami ve Edilletüh, Dımaşk 1985, 8.cilt 274]
3) Vasiyetlerin yerine getirilmesi: Yukarıda belirtilen haklar ödendikten sonra geri kalan malın üçte birinden vasiyetlerin yerine getirilmesi gerekir. Çünkü miras hükümlerinin sonunda, “yapılan vasiyetin ifasından ve borçların ödenmesinden sonra” buyurulmuştur.[Nisa suresi ayet 11] Ölenin vasiyetle başkasına bırakabileceği mal, borçlar düşüldükten sonraki kısmın üçte biri kadardır. Bunu aşan vasiyet mirasçıların icazeti bulunmadıkça yürürlük kazanmaz. Lehine vasiyet yapılan mirasçı olsun, yabancı bulunsun hüküm değişmez. Eğer icazet verirlerse vasiyet uygulanır. Mirasçılardan bazısı icazet verir, bazısı vermezse, icazet verenlerin hissesi oranında uygulanır.Muris ölmeden önce, zekat, kefaret, adak gibi Allah hakkı olan borçlarını vasiyet etse, bu arada insanlara da birtakım borçları bulunsa, kul hakkı olan borçlar önde gelir. Çünkü bunlar daha kuvvetlidir. Kul borçlarından mal artarsa, bunun üçte birinden Allah hakkı olan borçlar ödenir.Muris kaçırdığı namazlar için fidye vasiyet etse, vitir namazı dahil her namaz için, mirasın üçte birinden fakirlere yarım sa’ buğday veya bunun bedelini (bir sa’, şer‘i dirheme göre 2.917 kg, örfi dirheme göre 3.333 kg lık bir ağırlık ölçüsü) vermek gerekir. Yolculuk veya hastalık nedeniyle kaçırdığı ramazan oruçlarını, kaza etmeye gücü yettiği halde kaza edemeden ölse ve yoksulların doyurulmasını vasiyet etse, mirasçıların malın üçte birinden her gün için yarım sa’ buğday veya bedelini fakirlere vermeleri gerekir. Hac vasiyet edilse bunun da üçte bir malla edası gerekli olur.
4) Mirasçıların hakkı: Yukarıda belirtilen haklar yerine getirildikten sonra, geri kalan terike, mirasçılar arasında derecelerine göre paylaştırılır. Muris, hiçbir mirasçısını mirastan düşüremeyeceği gibi, miras engellerinden birisi bulunmadıkça diğer varisler de birbirini mirastan düşüremez.Böylece techiz ve tekfin masrafları ve borçlar ödenip, vasiyet de ifa edildikten sonra kalan miras kitap, sünnet ve icma hükümleri uyarınca mirasçılar arasında bölüştürülür.
(Kaynak: Prof. Dr. Hamdi Döndüren’in Ahkâmü’l-Kur’an / Kur’an-ı Kerim ve Fıkhi Tefsiri Cilt 2 )

__________________
Yunusça sevgimizden anlamayana cevabımız Yavuzca olacaktır...