Nad-ı Ali Duasının Menşei, Kaynakları ve Hadis Olarak Sıhhati
Nad-ı Ali duası olarak bilinen,
نادِ عَلِيّاً مَظْهَرَ الْعَجَائِبِ
تَجِدْهُ عَوْناً لَكَ فِي النَّوَائِبِ
كُلُّ هَمٍّ وَغَمٍّ سَيَنْجَلِي
بِوَلَايَتِكَ يَا عَلِيُّ يَا عَلِيُّ يَا عَلِيُّ
şeklindeki beyitlerin Uhud Gazvesi sırasında Hz. Peygamber'e (s.a.v.) Cebrail tarafından bildirildiği ve Resulullah'ın bu sözleri söylemesinin istendiği nakledilmektedir. Bu hadise, bazı eserlerde Hz. Ali'nin Uhud'da gösterdiği kahramanlıkla irtibatlandırılarak anlatılır. Ancak bu naklin tarihi ve hadis kaynakları bakımından ne derece sağlam olduğu ayrıca incelenmelidir.
1. Duanın eski kaynaklardaki yeri
Bu beyitlerin bugün bilinen şekliyle karşılaştığımız en eski kaynaklardan biri, Şeyh Kefeami'nin (ö. 905/1500) el-Misbah adlı eseridir. Kefeami, eserin 182-183. sayfalarında bu beyitleri kaydetmekte; fakat onları Hz. Peygamber'e, Cebrail'e veya Hz. Ali'ye nispet etmemektedir. Aksine, kayıp bir eşyanın yahut kaçıp uzaklaşmış bir kimsenin bulunması maksadıyla bu iki beytin tekrarlanmasından söz etmektedir.
Kefeami'nin ardından Feyz-i Kaşani (ö. 1091/1680), er-Resail adlı eserinin 13. cildinin 69. sayfasında; Allame Meclisi de Zadü'l-Mead adlı eserinin 561. sayfasında benzer bir kullanım zikretmiştir. Bu kaynaklarda da beyitlerin Uhud Gazvesi'nde söylendiği veya Cebrail tarafından bildirildiği yönünde açık bir açıklama bulunmamaktadır.
Meclisi, Miftahu'l-Cinan başlığı altında Zadü'l-Meadın 429-430. sayfalarında Nad-ı Ali adıyla daha uzun bir dua metnine de yer vermiştir. Ancak bu uzun metni de belirli bir hadis ravisine veya masum bir imama açıkça nispet etmemiştir.
Meclisi'nin Biharü'l-Envar adlı eserinin 20. cildinin 73. sayfasında ise farklı bir nakil bulunmaktadır. Burada, Hz. Ali'ye nispet edilen bir divanın şarihinden aktarılarak, “Denilir ki, o gün Resulullah'a şöyle nida edildi” ifadesiyle beyitler zikredilir. Fakat bu nakilde de hadis için bir isnad verilmez.
Aynı yerdeki haşiyede, son mısradaki “bi-vilayetike ya Ali” ifadesinin önceki beyitlerle uyumunda bir gariplik bulunduğu belirtilir. Haşiye sahibi, bu kısmın bazı kimseler tarafından sonradan ilave edilmiş olabileceğini, ayrıca bu sözleri devamlı okunması özel fazilet taşıyan bir vird haline getirmenin doğru olmayacağını ifade eder.
Muhammed Bakır el-Kucuri de el-Hasaisü'l-Fatımiyye adlı eserinin 2. cildinin 170 ve 236. sayfalarında bu kıssaya yer vermiştir.
2. Hz. Peygamber'e ve İbn Mesud'a nispeti
Muhammed Mehdi el-Hairi, Şeceretü Tuba adlı eserinin 2. cildinin 280. sayfasında bu beyitleri İbn Mesud'a dayandırarak nakletmektedir. Nakilde, Hz. Peygamber'in Uhud günü bu sözlerle çağrıldığı ve “La feta illa Ali, la seyfe illa Zü'l-fikar” nidasının işitildiği de ifade edilir.
Ne var ki bu naklin dayandırıldığı Biharü'l-Envar incelendiğinde, söz konusu beyitlerin İbn Mesud'dan bu şekilde aktarıldığına rastlanmamaktadır. Dolayısıyla Hairi'nin naklinde bir karışıklık bulunması ihtimal dahilindedir.
Muhaddis Nuri de Müstedrekü'l-Vesail adlı eserinin 15. cildinin 483. sayfasında bu iki beyti zikreder. Ancak onları bir masuma nispet etmez. Yalnızca Şehid-i Evvel'in el yazısıyla yazılmış bir metinde, kayıp bir şeyin bulunması için bu beyitlerin tekrarlanmasının tavsiye edildiğini gördüğünü belirtir.
Burada dikkat edilmesi gereken husus şudur: Bir eserde beyitlerin zikredilmesi, onların doğrudan Hz. Peygamber'e ait bir hadis olarak nakledildiği manasına gelmez. Kaynakların bu konudaki ifadeleri birbirinden ayrılmalıdır.
3. Hadisin en eski izleri ve Uhud rivayeti
Uhud Gazvesi'nde Cebrail'in Hz. Peygamber'e bu beyitleri bildirdiği şeklindeki açık anlatımın, bugün ulaşabildiğimiz kaynaklar arasında en belirgin örneği Meclisi'nin Biharü'l-Envar adlı eserinde karşımıza çıkmaktadır. Bu eser hicri on birinci asırda telif edilmiştir.
Şayet Şehid-i Evvel'in (ö. 786/1384) el yazısında zikredilen beyitleri bir rivayetten aldığı kabul edilirse, bu durumda naklin izini hicri sekizinci asra kadar götürmek mümkün olabilir. Ancak bu, elimizde isnadı bulunan eski bir hadis kaynağı olduğu anlamına gelmez. Nitekim araştırılan hadis kaynaklarında hicri dokuzuncu asırdan önce bu rivayetin açık bir izine rastlanmamaktadır.
Öte yandan söz konusu şiirin tasavvufi çevrelerde de bulunduğu ve Abdülkadir Geylani'ye nispet edilen el-Füyuzatü'r-Rabbaniyye fi'l-Measiri ve'l-Evradi'l-Kadiriyye adlı eserle irtibatlandırıldığı belirtilmektedir. Bu sebeple şiirin İmamiyye çevrelerinde yaygınlaşmasından önce tasavvufi muhitlerde dolaşımda bulunmuş olması ihtimal dahilindedir. Ancak bu husus, tek başına şiirin ilk defa hangi çevrede ortaya çıktığını kesin olarak ispatlamaz.
4. Sünni kaynaklardaki değerlendirme
Molla Ali el-Kari (ö. 1014/1605), el-Esrarü'l-Merfua fi'l-Ahbari'l-Mevzua adlı eserinin 368. sayfasında bu şiiri “Şia'nın çirkin uydurmalarından” saymaktadır. Acluni de (ö. 1162/1749) Keşfü'l-Hafa adlı eserinin 2. cildinin 363. sayfasında Ali el-Kari'den naklen aynı değerlendirmeye yer vermiştir.
Seyyid Mer'aşi Necefi ise Şerhu İhkaki'l-Hak adlı eserinin 31. cildinin 219-220. sayfalarında Nad-ı Ali'nin bazı Ehl-i sünnet kaynaklarında da nakledildiğini belirtir. Bu hususta Muhammed es-Said b. Basyuni Zaglul'un Mevsuatü Etrafi'l-Hadisi'n-Nebevi adlı eserinin 10. cildinin 3. sayfasına atıfta bulunur.
Ancak burada önemli bir ayrıntı vardır. Mer'aşi'nin verdiği kaynak kısaltmaları, Ali el-Kari'nin el-Esrarü'l-Merfua adlı eseri ile Acluni'nin Keşfü'l-Hafa adlı eserine işaret etmektedir. Oysa bu iki müellif de söz konusu şiiri sahih veya zayıf bir hadis olarak nakletmemekte, bilakis uydurma sayılan sözler arasında zikretmektedir.
Dolayısıyla bir sözün Sünni bir eserde geçmesi, onun o eserde hadis olarak kabul edildiğini göstermez. Bir rivayetin mevzu hadisleri konu edinen kitaplarda ele alınması ile hadis kaynaklarında nakledilmesi aynı şey değildir. Kaynak gösterirken bu ayrımın gözetilmesi ilmi bakımdan zaruridir.
5. Hadisin sıhhati hakkında
İncelenen eserlerde Nad-ı Ali beyitleri için güvenilir bir hadis senedi ortaya konulmuş değildir. Hatta bu beyitleri Hz. Peygamber'e ulaştıran zayıf da olsa açık bir isnada rastlanmamaktadır.
Ayrıca İslam tarihçilerinin, farklı mezheplere mensup olmalarına rağmen, Uhud Gazvesi'nin olaylarını anlatırken bu hadiseyi zikretmemiş olmaları da dikkat çekicidir. Elbette bir olayın tarih kitaplarında geçmemesi tek başına onun uydurma olduğunu ispatlamaz. Fakat hadiseyi destekleyen eski bir kaynak ve isnadın bulunmaması, rivayetin tarihi güvenilirliğini ciddi biçimde zayıflatmaktadır.
Bu sebeple Nad-ı Ali'nin Hz. Peygamber tarafından söylendiğini veya Cebrail tarafından bildirildiğini sahih bir hadis olarak kabul etmek mümkün görünmemektedir. Mevcut kaynaklar itibarıyla rivayetin sıhhati son derece zayıftır; Hz. Peygamber'e aidiyeti ispatlanmış değildir.
6. Tecrübe ile hadis sıhhatinin birbirinden ayrılması
Bazı kimseler bu duanın tecrübe edildiğini, okunması neticesinde çeşitli faydalar görüldüğünü ileri sürerek onun sahih olduğunu savunmaktadır. Ancak bir duanın veya sözün faydalı görüldüğünün söylenmesi, onun Hz. Peygamber'e yahut bir imama ait olduğunu ispatlamaz.
Bir ilacın tecrübe edilerek faydasının görülmesi, o ilacın bir peygamber tarafından tavsiye edildiğini göstermez. Aynı şekilde dini düşünce ve duygulara dayanan psikolojik uygulamalardan fayda görülmesi de bunların hadis olduğunu ortaya koymaz.
Kaldı ki bu konuda anlatılan tecrübeler, ilmi bir delil teşkil edecek mahiyette değildir. Bir sözün faydalı olduğuna inanılması başka, onun dini bir kaynağa dayandığının ispatlanması başkadır. Bu iki hususun birbirine karıştırılmaması gerekir.
7. Sonradan eklenen ifadeler ve belirli okuma sayıları
Bugün halk arasında dolaşan Nad-ı Ali metinlerinin bazılarında eski kaynaklarda bulunmayan ilave cümleler yer almaktadır. Ayrıca belirli bir maksat için şu kadar, başka bir maksat için bu kadar okunması gerektiği şeklinde sayılar da verilmektedir.
İncelenen eski ve sonraki kaynaklarda bu tür ilave ifadelerin ve okuma sayılarının güvenilir bir dini dayanağı tespit edilememiştir. Delilsiz biçimde bunları dini bir uygulama veya sünnet gibi takdim etmek doğru değildir. Dua etmek isteyen kimsenin, kaynağı ve mahiyeti belli olmayan ilaveleri dinin bir hükmü gibi görmemesi gerekir.
Meclisi'nin Zadü'l-Mead adlı eserinde yer alan uzun dua metnindeki bazı ifadeler de ayrıca dikkat çekmektedir. Bilhassa “تَقَهَّرْتَ بِالْقَهْرِ وَالْقَهْرُ فِي قَهْرِ قَهْرِكَ” şeklindeki ibare, Arapça ifade ve dua üslubu bakımından alışılmışın dışında, oldukça karışık bir yapı arz etmektedir. Bu metnin de Meclisi tarafından açıkça Hz. Peygamber'e veya bir imama nispet edilmediği unutulmamalıdır.
8. Nad-ı Ali, velayet-i tekviniyye ve tevessül meselesi
Nad-ı Ali beyitlerinin Hz. Ali'nin velayet-i tekviniyyesini ispat ettiği veya ona tevessül edilmesini emrettiği şeklindeki yorumlar da ayrıca değerlendirilmelidir.
Şiirin kısa ve yaygın şekli dikkatle ele alındığında, Uhud Gazvesi bağlamında Hz. Ali'nin cesaretine, kahramanlığına ve Resulullah'a yardımına işaret eden bir ifade olarak anlaşılması mümkündür. Bu durumda “bi-vilayetike” ibaresi, bağlam içerisinde Hz. Ali'nin bağlılığı ve yardımıyla, yani onun desteğiyle sıkıntının giderilmesi manasına da gelebilir.
Dolayısıyla bu beyitlerden doğrudan velayet-i tekviniyye veya günümüzde anlaşıldığı şekliyle tevessül hükmü çıkarmak isabetli değildir. Meclisi'nin Zadü'l-Meadında yer alan uzun dua metni ise tevessül manasına gelebilecek ifadeler ihtiva etmektedir. Ancak bu metin, diğer kaynaklarda aynı şekliyle bulunmayan farklı bir formdur ve Meclisi de onu açıkça bir masuma nispet etmemiştir.
Bu sebeple söz konusu beyitleri, velayet-i tekviniyye veya tevessül konusunda müstakil bir delil olarak ileri sürmek mümkün değildir. Bu meselelerin kendi delilleri ve kaynakları çerçevesinde ele alınması gerekir.
Netice
Nad-ı Ali beyitleri, eski kaynaklarda öncelikle kayıp bir eşyanın veya kaybolmuş bir kimsenin bulunması maksadıyla okunacak sözler olarak karşımıza çıkmaktadır. Uhud Gazvesi'nde Cebrail'in Hz. Peygamber'e bu beyitleri bildirdiği şeklindeki anlatım ise daha sonraki kaynaklarda belirginleşmektedir.
İncelenen eserlerde bu sözleri Hz. Peygamber'e ulaştıran güvenilir bir sened bulunmadığı gibi, rivayeti destekleyen erken tarihi kayıtlar da tespit edilememiştir. Bu itibarla Nad-ı Ali'nin sahih bir hadis olduğu söylenemez. Mevcut bilgilerle Hz. Peygamber'e aidiyetini ispatlamak son derece güçtür.
Ayrıca şiirin kısa şekli, Hz. Ali'nin Uhud'daki kahramanlığına ve yardımına işaret eden bir ifade olarak anlaşılabilir; fakat bundan doğrudan velayet-i tekviniyye veya tevessül hakkında dini bir hüküm çıkarmak doğru değildir. Dua ve zikirlerin faziletine, okunma şekline ve belirli sayılara dair hükümler ileri sürülecekse bunların da sahih ve açık delillere dayanması gerekir.
Allah en doğrusunu bilir.
Kaynak ve istifade edilen çalışma:
Haydar Hubullah, “مدى صحّة حديث ودعاء (ناد علياً مظهر العجائب)” [Nad-ı Ali Hadis ve Duasının Sıhhati], 4 Mart 2015.
Asıl Arapça makale:
[Üye Olmadan Linkleri Göremezsiniz. Üye Olmak için TIKLAYIN...]
Makalede başvurulan başlıca eserler:
• Kefeami, el-Misbah, s. 182-183.
• Feyz-i Kaşani, er-Resail, c. 13, s. 69.
• Allame Meclisi, Zadü'l-Mead, s. 561; Miftahu'l-Cinan, s. 429-430; Biharü'l-Envar, c. 20, s. 73.
• Muhammed Bakır el-Kucuri, el-Hasaisü'l-Fatımiyye, c. 2, s. 170, 236.
• Muhammed Mehdi el-Hairi, Şeceretü Tuba, c. 2, s. 280.
• Muhaddis Nuri, Müstedrekü'l-Vesail, c. 15, s. 483.
• Molla Ali el-Kari, el-Esrarü'l-Merfua fi'l-Ahbari'l-Mevzua, s. 368.
• Acluni, Keşfü'l-Hafa, c. 2, s. 363.
• Seyyid Mer'aşi Necefi, Şerhu İhkaki'l-Hak, c. 31, s. 219-220.