Aşırı terleme nedenleri ve aşırı terleme tedavisi (kadim tıp)

İbn Sînâ (el-Kânûn fî't-Tıbb) ve Ebû Bekir er-Râzî (el-Hâvî fî't-Tıbb), aşırı terlemenin tedavisine geçmeden önce etiyolojik (nedene yönelik) teşhise büyük önem verirler. Çünkü klasik tıp anlayışına göre tedavi, doğrudan terlemeyi tetikleyen kök nedeni ortadan kaldırmaya yöneliktir.

4 farklı sebebe göre eserlerde geçen spesifik ilaçlar, formül yöntemleri ve kullanım şekilleri şunlardır:

1. Hılt Fazlalığı ve Hılt Bozulmasından Kaynaklı Terleme
Vücutta kan, safra, balgam veya sevdanın gereğinden fazla birikmesi ya da kokuşması sonucu ortaya çıkan terlemede beden, bu ağır yükü dışarı atmaya çalışır.

Temel Yaklaşım (İstifrâğ / Tahliye): İbn Sînâ ve Râzî'ye göre dışarıdan büzücü ilaç sürmek bu aşamada tehlikelidir; zira zehirli atık içeride hapsolur. İlk adım biriken zararlı hıltı vücuttan tahliye etmektir.

İlaçlar:

Râzî el-Hâvî’de özellikle damar ve organ kanallarında biriken bozuk hıltları derinlemesine söküp atmak için sabır (aloe vera) bazlı iksir ve müshil formüllerini (İyâric) önerir.

Sikencebîn (Sirke-Bal Şerbeti): Birikmiş katı hıltları yumuşatıp atılmaya hazır hale getirmek için sirkeli ve ballı şerbetler içirilir; ardından hekim gözetiminde kan aldırma (fasd) uygulanır.

2. Cilt Gözeneklerinin Genişliğinden (Gevşekliğinden) Kaynaklı Terleme
Derideki gözeneklerin (mesâm) cildin gevşek yapısı veya dış sıcaklık nedeniyle aşırı açık olması ve cildin "tutma gücünün" zayıflaması durumudur.

Temel Yaklaşım (Kâbız / Büzücü Uygulamalar): Gözenekleri büzüp deriyi sertleştirecek soğuk ve tutucu ilaçlar haricen uygulanır.

İlaçlar:

Mersin Yaprağı ve Suyu: Râzî el-Hâvî’de, mersin yaprağının kaynatılmasıyla elde edilen su veya mersin yağı ile cildin ovulmasının derideki gözenekleri büzüp terlemeyi doğrudan kestiğini belirtir.

Şap (Şeb), Mazı ve Gül Suyu: İbn Sînâ el-Kânûn’da, ince çekilmiş şap ve mazı tozunun sirke veya gül suyu ile karıştırılarak terleyen bölgelere sürülmesini tavsiye eder.

Mersin Yaprağı (Âs) - Klasik tıpta gözenek büzücü olarak kullanılır.

3. Mide ve Sindirim Zayıflığından Kaynaklı Terleme
Midenin hazım kuvvetinin (kuvvet-i hâzıme) yetersiz olması sebebiyle gıdaların tam sindirilemeyip ham buharlara dönüşmesi ve gözeneklerden sızması durumudur.

Temel Yaklaşım (Mideyi Güçlendirme): Mide duvarını ve hazım gücünü pekiştiren, mide nemini kurutan aromatik ve büzücü ilaçlar içirilir.

İlaçlar:

Cevariş-i Mastakî (Damla Sakızlı Mide Macunu): İbn Sînâ, mide zayıflığına bağlı terlemelerde damla sakızı (mastakî), sümbül ve karanfil ile hazırlanan Cevariş adı verilen mide macunlarını reçete eder.

Cevz-i Buvvâ (Hindistan Cevizi / Muskat) ve Kakule: Midedeki fazla nemi kurutmak ve sindirim ısısını artırmak için öğütülerek gıdalara eklenir.

Ekşi Nar Şerbeti ve Koruk Suyu: Yemekten önce içilerek mide ağzı büzülür, gıdaların bozulup buharlaşması engellenir.

4. Ruhsal ve Dış Etkenlerden Kaynaklı Terleme
Korku, heyecan, öfke, aşırı sıcak hava veya yüksek ateşli hastalıklar nedeniyle iç hararetin dışa hücum etmesi sonucu oluşan terlemedir.

Temel Yaklaşım Soğutucu ve Sakinleştirici: Kalbi, beyni ve kanı serinleten, ruhi dalgalanmaları yatıştıran dahili şerbetler ve harici soğutucular kullanılır.

İlaçlar:

(Nilüfer Şerbeti) ve Menekşe Yağı: Ebû Bekir er-Râzî, heyecan ve ruhsal hararete bağlı terlemelerde nilüfer ve menekşe şerbetlerinin kanın kızgınlığını söndürdüğünü vurgular.

Tabaşîr (Bambu Tabasiri) ve Sandal Ağacı: İbn Sînâ el-Kânûn’da, tabaşir ve beyaz sandal ağacı tozunun gül suyu ile karıştırılarak göğse sürülmesini ve içilmesini kalbi serinletici ve heyecan terlemesini kesici olarak tarif eder.

1. Hıltların Tahliyesi İçin (İstifrâğ)
Sıfat-ı İyârec-i Feykera (İyârec İksirinin Tarifi)

Cüzleri: Asârun, sünbül-i hindî, dârçîn (tarçın), mastakî, ud-ı belesân, za'ferân... Cümlesinden eşit vezin (ağırlık) alınır. Sabr-ı sukuterî (Sokotra sarı sabırı) ise cümle eczanın yekûnü (toplamı) kadar alınır.
San'atı (Yapılışı): Sabır haricindeki eczalar havanda gayet ince olana dek sahkedilir (dövülür) ve ipek elekten geçirilir. Sabır dahi mermer havanda ayrıca dövülür. Saf bal ateşe konur, üzerinde biriken kefi (köpüğü) tamamen alınır. Bal ateşten indirilip henüz sıcak iken, eczalar ve sabır tozu içine katılıp iyice halledilir (karıştırılır). Macun kıvamına gelince hıfz olunur. İçileceği vakit sıcak su ile ezilip verilir.

Sıfat-ı Sikencebîn-i Sâde (Sade Sirke-Bal Şerbeti)

San'atı (Yapılışı): İki rıtl (ölçü) saf bal alınır, bir miktar su ile bakır bir kaba konulup ateşte tabh olunur (kaynatılır). Kaynadıkça kefi (köpüğü) alınır, ta ki bal münezzeh (saf) kalana dek. Üzerine bir rıtl keskin ve saf üzüm sirkesi dökülür. İkisi dahi ateşte kıvama gelinceye (ağda kıvamını bulana) dek pişirilir. Soğuyunca sırçalı (cam/çini) kaba alınır.

2. Cilt Gözeneklerini Büzmek İçin (Kâbızlar)
Sıfat-ı Tılâ-yı Şeb ve Afs (Şap ve Mazı Merhemi)

Cüzleri: Şeb-i yemânî (Yemen şapı) ve afs (mazı kozalağı) eşit vezin alınır.
San'atı (Yapılışı): Evvela şap, ateşte suyu gidip kabarana dek tedbîr olunur (kavrulur). Soğuduktan sonra mazı ile beraber gayet yumuşak olana dek havanda sâhk olunur (pudra gibi dövülür). Elde edilen bu toz (sufuf), hal (sirke) yahut mâ-i verd (gül suyu) ile çırpılıp merhem gibi hallolunur. Arak (ter) ifrazatı galip olan mevzilere tılâ olunur (sıvanarak sürülür).

Sıfat-ı Dühn-i Âs (Mersin Yağı)

San'atı (Yapılışı): Taze âs (mersin) yaprağı alınır, havanda dövülüp suyu sıkılır. Kendi suyu kadar halis zeytinyağı ile bir kaba konur. Hafif ateşte, ta ki yaprağın suyu tamamen uçup geriye halis yağı kalana dek yavaşça kaynatılır. Su zerresi kalmadığında ateşten alınıp safi edilir (süzülür) ve saklanır.

3. Mide ve Sindirim Kuvveti İçin (Mükevvi-i Mi'de)
Sıfat-ı Cevâriş-i Mastakî (Mastakî Mide Macunu)

Cüzleri: Mastakî üç dirhem; ud-ı hindî, karanfil ve kakule her birinden birer dirhem.
San'atı (Yapılışı): Kuru eczalar havanda un gibi sâhk edilir (dövülür). Mastakî dahi kendi başına ayrı bir havanda, üzerine birkaç damla gül suyu damlatılarak sâhk olunur (böylece havana yapışması men edilir). Cümlesi, kefi (köpüğü) evvelden alınmış saf bal ile karıştırılıp cevâriş (mide macunu) yapılır. Taamdan (yemekten) sonra bir miktar yutulur.

4. Ruhsal ve Harici Harareti Söndürmek İçin (Müberridler)
Sıfat-ı Şerâb-ı Nîlûfer (Nilüfer Şerbeti)

San'atı (Yapılışı): Taze nîlûfer çiçeklerinin beyaz taç yaprakları alınır. Saf su ateşte kaynatılıp indirildikten sonra yapraklar bu sıcak suyun içine atılır ve kabın ağzı örtülüp demlenmeye terk olunur. Lâkin çiçekler katiyyen ateşte kaynatılmaz; aksi halde kuvveti ve tayyib rayihası (uçucu kokusu) zail olur. Yapraklar rengini verip suya geçtikten sonra tülbentten süzülür. Suyuna bal yahut şeker ilave olunup hafif ateşte şerbet kıvamı bulana dek tutulur.

Sıfat-ı Tılâ-yı Tabaşîr ve Sandal (Tabaşir ve Sandal Ağacı Sürümü)

Cüzleri: Sandal-ı ebyaz (beyaz sandal ağacı) ve tabaşîr.
San'atı (Yapılışı): Eczalar mermer havanda gayet ince, toz gibi olana dek sâhk olunur. İçine cüz'î miktarda (mercimek kadar) ezilmiş kâfur ilave olunur. Cümlesi halis mâ-i verd (gül suyu) ile ezilip bulamaç haline getirilir. Sadr (göğüs) üzerine ve bedende harareti galip olup terleyen yerlere tılâ olunur (sürülür). Kuruyana dek beklenir.