1. İmam Gazzâlî

Bu başlıkta muradımız, büyük isimleri yalnız hürmetle anmak değil; onlara nisbet edilen eserleri de mümkün mertebe yerli yerine koymaktır. Çünkü muhabbet başka şeydir, tahkik başka şeydir. İmam Gazzâlî bu bakımdan en doğru başlangıçlardan biridir; zira o sadece bir mutasavvıf değil, aynı zamanda Eşʿarî kelâmcısı, Şâfiî fakihi ve filozoflara yönelttiği tenkitlerle İslâm düşüncesinin en etkili simalarından biridir. Horasan’ın Tûs şehrinde 450/1058 civarında doğmuş, 505/1111’de vefat etmiştir.

Gazzâlî denildiğinde ilk hatırlanması gereken eser, hiç şüphesiz İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn’dir. Bu eser yalnız bir tasavvuf kitabı değildir; ibadet, muâmelât, ahlâk ve kalp terbiyesini bir araya getiren büyük bir inşa metnidir. Britannica’nın da belirttiği üzere kırk kitaptan oluşur ve dinî ilimlerle mânevî hayatı aynı omurgada toplamaya çalışır. Gazzâlî’nin en çok dolaşan ve asırlarca en çok okunan eseri budur; fakat onu yalnız bu kitapla tanımak eksik kalır.

Onun bir diğer temel eseri el-Münḳıẕ mine’d-dalâl’dır. Bu metin, Gazzâlî’nin yaşadığı fikrî bunalımı, ilim yollarını nasıl tarttığını ve niçin tasavvuf yolunu daha sahih bulduğunu anlatması bakımından çok mühimdir. Burada kuru bir otobiyografi yoktur; insan aklının, kelâmın, felsefenin, bâtınîliğin ve tasavvufun hangi noktada durduğuna dair ciddi bir iç hesap vardır. Bu yüzden el-Münḳıẕ, sadece “başından geçenleri anlattığı” bir metin değil; aynı zamanda ilimlerin hududunu tartan bir eserdir.

Felsefe ile hesaplaşmasının en meşhur metni ise Tehâfütü’l-felâsife’dir. Bu eserle Gazzâlî, filozofların metafizik iddialarını tek tek eleştirir; özellikle âlemin ezelîliği, Allah’ın cüz’îleri bilmesi ve bedenlerin dirilişi gibi meselelerde onların görüşlerini reddeder. Bu kitap, sadece bir reddiye değil; İslâm düşünce tarihinde çok derin yankılar doğuran bir kırılma metnidir. Nitekim sonraki asırlarda İbn Rüşd’ün Tehâfütü’t-Tehâfüt’ü de buna cevap olarak yazılmıştır.

Kelâm ve akaid tarafında el-İḳtiṣâd fi’l-iʿtiḳād, usûl-i fıkıh tarafında ise el-Müstaṣfâ onun en önemli eserleri arasında yer alır. Ayrıca Allah’ın isimleri üzerine el-Maḳṣadü’l-esnâ, ilim ve mantık bahsinde Miʿyârü’l-ʿilm, bâtınîliğe reddiye olarak Fedâʾiḥu’l-Bâṭıniyye, siyaset ve öğüt sahasında da Naṣîḥatü’l-mülûk zikredilmelidir. Bu tablo bize şunu gösterir: Gazzâlî’yi yalnız tasavvuf ehli diye daraltmak doğru değildir; o, kelâm, fıkıh usûlü, ahlâk, mantık ve tasavvufu aynı büyük zihinde birleştiren ender isimlerdendir.

Velhasıl İmam Gazzâlî’nin mirası, bir iki meşhur kitaptan ibaret değildir. Onun kalemi, ilimle hâli, şeriatla tasavvufu, akılla kalbi birbirine düşman etmeden konuşturma çabasının büyük örneklerinden biridir. Yine de burada ihtiyatı elden bırakmamak gerekir; Gazzâlî’ye nisbet edilen her metin aynı kuvvette değildir. En emniyetli yol, başlıca eserleriyle yürümek ve şöhreti değil, tahkiki öne almaktır. Sonraki halka, Abdülkādir-i Geylânî olacaktır.