Bir Kelimenin Yolculuğu...

Bir Kelimenin Yolculuğu — 3: Usul

Usul, bilginin dağılmaması ve yerini bulması için konulmuş ölçüdür. İnsan bazen yalnız neticeye bakar; nasıl gidildiğini ikinci planda görür. Hâlbuki bu yolda yalnız varılan yer değil, oraya hangi tertiple gidildiği de mühimdir. Çünkü usul kaybolduğunda bilgi çoğalabilir; fakat istikamet zayıflar. Söz artabilir; fakat mânâ yerini bulmaz.

Usul, çoğu kimsenin zannettiği gibi sadece şekil değildir. Bir tertiptir, bir huduttur, bir dengeyi muhafaza etme çabasıdır. Nereden başlanacak, ne önce öğrenilecek, ne ertelenecek, ne söylenecek, ne saklanacak; bütün bunlar usulün sahasına girer. Bu sebeple usul, ilmi daraltan değil; onu koruyan şeydir. Zira hudut olmayınca bilgi açılmaz, dağılır.

Bir şeyin doğru olması, her zaman doğru şekilde taşındığı manasına gelmez. Nice sahih bilgi vardır ki usulsüz elde edildiği yahut usulsüz aktarıldığı için fayda değil, karışıklık doğurur. Nice kimse de az şey bilir; fakat usulle yürüdüğü için o az bilgi onda yer eder, kök salar, zamanla hikmete dönüşür. Demek ki usul, yalnız bilginin kapısı değil; bilginin insanda kalış biçimidir.

Eskiler bu yüzden sırayı gözetmişlerdir. Temeli atmadan duvar yükseltmemiş, dili toplamadan ağır meseleye girmemiş, taşıyamayacak olana yük vermemişlerdir. Çünkü usul, aceleyi sevmez. Her şeyi yerli yerine koymak ister. Yer değiştiğinde hakikat de bulanır. Söz zamanından önce söylenirse yük olur; bilgi vaktinden önce verilirse zarar doğurabilir. Usul biraz da bu inceliği bilmektir.

Velhasıl usul, ilmin dışındaki bir çerçeve değil; onun omurgasıdır. Omurga eğrilirse beden ayakta görünse bile yükü doğru taşıyamaz. Bilgi de böyledir. Usul ile gelirse toparlar, usulsüz gelirse yorar. Onun için bilginin çokluğundan evvel, hangi tertiple elde edildiğine bakmak gerekir. Zira bilgiden evvel usul gelir; çünkü yol bozulursa varılan yer de selamet vermez.