Ölü ruhlar gezebilir mi

Bütün fırkaların gerek ruhun araştırma konusu yapılmasında gerekse onun mahiyeti ile ilgili yorumlarda, öncelikle Kur'an'da dikkatlerini çeken ayetdeki Sana ruhtan sorarlar, deki Ruh rabbimin emrindendir" (İsra süresi ayet 85) ayetidir. Bu ayet, bazı İslam düşünce ekollerinin ruh kavramı yerine daha çok nefs kavramını kullanmalarına neden olmuştur. Bunun başlıca iki sebebi olabilir: Bunlardan birincisi, İslam filozoflarının kendilerinden önceki felsefi literatüre bağlı kalma çabası, ikincisi ise, Kur'an'da ruh hakkında bilgiyle ilgili olumsuz ifadedir. Bu arada, söz konusu ayetin bağlamından koparılmadan ele alındığında, aslında, vahiy ya da onu getiren melekle ilgili olduğuna da dikkat çekilmiştir.
İslam ruh telakkilerinde nasslardan kaynaklanan başka bir mesele, özellikle Hz. Adem'in yaratılışını ve Allah'ın Adem'e ruh üflediğini belirten ayetlerin (Mesela Hicr suresi ayet 29; Sad suresi ayet 72) yorumlanmasında ortaya çıkmıştır; söz konusu ayetler, düşünce ekolleri arasında ciddi tartışmalara ve görüş ayrılıklarına neden olmuştur. Bu ayetlere, Kur'an'da zikredilen ölü cisimlere "üflemek" (Mesela Al-i İmran suresi ayet49) ya da "uyku halinde ruhların/nefs bedenlerden ayrılması" (Mesela Zümer süresi ayet 42) gibi ifadeleri de ilave edebiliriz. Bu ifadeler görünüşte ruh ile bedeni ayrı mütalaa eden ayetlerdir. Nitekim bu durum, İslam düşünürlerinin nefs-beden ilişkilerinde- ki tartışmalarında açık bir şekilde kendisini göstermiştir.
Ruh-beden ilişkileri, öncelikle ruh ile beden arasındaki zaman ilişkisi çerçevesinde ele alınmıştır. Buna göre, bazı ilim adamları ruhun bedenden önce yaratıldığını, bazıları, beden ile birlikte, bazıları da, bedenden sonra yaratıldığını ileri sürmüşlerdir. Şüphesiz ki, ruh ile beden ilişkileriyle ilgili her görüşün de kendisine özgü birtakım sorunları ortaya çıkmıştır: Ruhun beden ile birlikte yaratılmışlığı düşüncesi, tenasüh, hulul vb. problemlere kapıyı kapatırken, öldükten sonra ruh veya nefsin ne olacağı ve tekrar dirilişin ne şekilde gerçekleşeceği meselesi bir sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Öte yandan ruhun bedenden önce veya bedenden sonra yaratıldığını -ki her iki durum-
da da ruh veya nefs, bedenden ayrı ve bağımsız bir varlık olarak tasavvur edilmektedir- ruhun kadimliği ve bekası, bu bağlamda tenasüh, ruh göçü, vb. sorunlar ortaya çıkmıştır.
Bu noktada gerek inanç mezheplerine mensup bilginlerin ve gerekse diğer İslam düşünürlerinin meseleyi ele alış tarzları ile Kur'an'da meselenin ele alınışı arasında temelde bir farklılık bulunduğunu gözlemlemekteyiz. Kur'an, sorumlu bir varlık olarak kabul ettiği insana hitap ederken, farklı kavramlar kullansa da somut ve kamil bir insan tasavvurunu ortaya koyar. Bu insan, öncelikle fiillerinden sorumludur, ahlak normlarını davranışlarında gözetmek zorundadır ve nihayette ahiret hayatında yaptığı hayır ve kötülüklerin karşılığını tam olarak göreceğinin bilincini taşımalıdır. Bu anlamda ayetlerde ortaya konulmuş insan tasavvurunun, özellikle ruh beden ikiliğini savunan ekollerin görüşleriyle ters düştüğü gibi, onların bu bağlamda ele aldıkları pek çok sorun da bu ayetlerde yer almamaktadır. Kur'an, her halükarda mesul olan ve ilahi hitaba muhatap olacak somut insandan söz etmektedir; nitekim ilk dönem inanç mezheplerine mensup isam düşünürlerinin, Kur'an'ın ruh-beden ikiliğini tasvip etmeyen insan tasavvurunu "İnsan heykel-i muhsüsdür" şeklinde kavramsallaştırmışlardır.

__________________
Yunusça sevgimizden anlamayana cevabımız Yavuzca olacaktır...