Lafız giderse, murad neyle korunur...

konu çok detaylı çok uzun bir konu, bir çok başlıklar var , ayrıca mana olarak anlama olarak çok kişiyi aşar , konu bir nevi alim konusu, konu hadisle ilgili

hadisin rivayeti lafzıyla değil, manasıyla rivayet etme alemi islamdaki alim olan kişilerin ezici çoğunluğu tarafından, lafızların özellikleri ve hassasiyetlerinin hükmü değiştirmeyecek seviyede , fıkıh ve Arap dilinin bir çok lehçesinde oldukça derin bilgi sahibi olanlar için caiz görülmüştür. fakat bu durum hassas delaletlerin kaybı ayrıca anlam kayması tehlikesini ortaya çıkartır

__________________
'Muhammedün Seyyidü’l-Kevneyni; / Ve’l-Ferikayni min Arabi’n ve min Acemi' (Muhammed (s.a.v)

Evet üstadım mesele hakikaten kısa cevapla geçilecek kadar sathî değildir, lakin bildiğim kadarıyla iki kelam edeyim müsadenizle. Çünkü burada bahis, bir hadisin sadece “ne dediği” değil; nasıl dediği, hangi makamda dediği ve o söyleyişten hangi hüküm ve delâletlerin doğduğudur. Rivâyet bi’l-ma‘nâ, mutlak bir serbestlik değil; ehline tanınmış, ağır şartlara bağlı bir ruhsattır.

Nebevî sözde korunması gereken şey, ne yalnız çıplak lafızdır ne de ravinin zihninde kalan kaba mânâdır; korunması gereken, hükmü, makamı, siyakı ve delâlet ufkuyla birlikte muraddır. Çünkü hadis lafzı bazen sadece haber taşımaz; umûm-husûs, ıtlâk-takyîd, emir-nehiy, medh-zem, tebşîr-inzâr ve edeb-i hitap gibi katmanlar da taşır. Lafız değiştiğinde çıplak mânâ kalıyor görünse bile, bu ince delâlet halkalarından biri sessizce düşerse, hükmün yönü değişmeyebilir ama hikmetin istikameti değişebilir; hikmet değişmese bile makamın tonu kayabilir.

Onun için muradın sınırı, “ben yaklaşık aynı şeyi söyledim” sözüyle tayin edilmez. Sınır şurada başlar: Lafızdaki değişiklik, hadisin hükmüne, delâletine, tahsisine, ta‘mimine, edebine veya ibadet dilindeki hususiyetine dokunuyor mu, dokunmuyor mu? Dokunuyorsa, orada muradı korumak neredeyse lafzı korumaya yaklaşır; dokunmuyorsa, ehil için ruhsat kapısı konuşulur.

Murad, lafzın karşısında duran kaba bir “mana özeti” değildir; lafzın doğurduğu hüküm, makam ve ince delâletlerin cemidir. Asıl mesele hadisi mânâ ile rivayet etmek değil; mânâyı rivayet ederken muradın hududunu düşürmemektir. Burada hata, çoğu zaman hadisi bozarak değil; hadisin etki alanını sessizce daraltarak ortaya çıkar.

__________________
Muhammedün Tâcü Ruslillâhi Qâtıbeten, Muhammedün Sâdiku’l-Akvâli ve’l-Kelimi. ﷺ