Lafız giderse, murad neyle korunur...

HâmûŞî Nickli Üyeden Alıntı

Değerli kardeşim, söylediklerin büyük ölçüde isabetli; omurgası sağlam. Fakat tam tahkik için birkaç yerde müsadenle bildiğim kadarıyla tashih daha doğru olur.

“Muradın sınırı her şeyden önce ravinin dil ve şeriat ehliyetiyle tayin edilir” cümlesi biraz kaydırıyor. Daha sahih ifade şu olur: Ravinin ehliyeti, muradı tayin etmez; muradı bozmayacak şekilde taşıyabilmesinin şartıdır. Muradın sınırı ise hadisin siyâkı, sibâkı, vürûd sebebi, babı, diğer lafzî rivayetleri ve şer‘î delâlet ağı içinde anlaşılır. Ravinin ehliyeti bu sınırı kurmaz; o sınırı geçmemesini sağlar.

“Hükmün illetinin korunmasıyla çizilir” ifadesi her hadis için aynı açıklıkta doğru değildir. Çünkü her rivayette illet, usûlî anlamda açık ve müştereken tayin edilmiş olmayabilir. Burada daha isabetli tabir, “hadisin aslî mânâsı, hükmü ve delâlet hududu korunmalıdır” demektir. Yani mesele yalnız illet değil; bazen tahsis, takyid, istisna, emir-nehiy tonu, medh-zem istikameti gibi daha ince delâletlerdir.

“Taabbudî nitelikteki dualar ve cevâmiu’l-kelim gibi mucizevi ifadelerde lafız muradın kendisidir” cümlesi mana bakımından anlaşılır; fakat daha ilmî şekliyle şöyle denmesi evlâdır: Bu nevide lafız, muradın ayrılmaz taşıyıcısıdır. Çünkü ulemâ, özellikle ezkâr, ed‘iye, cevâmiu’l-kelim ve benzeri alanlarda rivâyet bi’l-ma‘nâya daha dar bakmış, burada lafzın korunmasını çok daha güçlü biçimde istemiştir.