'Hakediş' iddiaları, Ataların Günahları ve Havas'ın Ehl-i Sünnet'te Yeri

Nevevi devamla, Gazali'den şu açıklamayı nakleder: Haram bir mal elinde bulunduran kimse, bu malın sahibini biliyorsa ona iade etmelidir. Sahibinin bilinmediği durumda ise malın itlafı caiz olmadığından, amme maslahatına veya fakirlere sarf edilmesi gerekir. Kişinin kendisi de fakirse, ihtiyaç miktarını kendisi için kullanması da mümkündür.[ Nevevi, el-Mecmu, 9.cilt sayfa , 351]
Ahmed b. Hanbel'den de az miktarda haramın karışması dışında, malın çoğunun haramdan oluştuğu bir miras konusunda mirasçıların bundan tenezzüh etmeleri gerektiği; haram malın aynen bilinmesi halinde ise sahibine iadesinin vacip olduğu yönündeki görüşler meşhur rivayetlerdendir. Buna dayanılarak haram olan miktarın mirastan çıkarılması görüşü mezhepte öne çıkmıştır. Şüpheli durumlarda ise ailesine veya borcuna sarfetmesi mümkündür; ihtiyacı yoksa o miktarı elden çıkarması müstehap görülmüştür.
Görüldüğü gibi fakihler meseleyi; şahsi sorumluluk, malın zayi edilmemesi, temellükün şartları, bilip bilmemenin hükme etkisi ve vera açısından ele alarak çözüm üretmeye çalışmışlardır.
Mirasçılara intikal eden haram malın mirasçılara helal olacağını savunan azınlıktaki kesim, şahsi sorumluluk gereği günahın murisin zimmetine taalluk ettiğini, ölümle birlikte ikinci bir zimmete intikal etmediğini ve dolayısıyla mirasçıların bu günah sebebiyle sorumlu tutulamayacağını düşünerek bu kanaate varmışlardır. Cumhur ise haram malın, mahzurlu yoldan elde edilmesi sebebiyle daha muris hayattayken sahih bir mülkiyet ifade etmeyeceğini, dolayısıyla ölümün, mülkiyete mani olan durum devam ettiği için haram malı temiz hale getirmeyeceğini belirtmektedir. Ahmed el-Baz'ın ifadesiyle bu haram mal, bir nevi zimmetteki deyn gibidir. Miras işinde aslolan ise taksimden önce murisin zimmetinin borçtan kurtarılmasıdır.
Burada soruda geçen mesele bakımından bir ayrımı da belirtmek gerekir: Babanın insanlara olan borçları ile haram yoldan elde ettiği mallar aynı fıkhi mesele değildir. Birincisi doğrudan kul hakkı ve deyn meselesidir. Babanın bıraktığı malın içinde başkasına ait olduğu bilinen bir mal bulunması ise ayrıca ele alınır.
Nitekim Allah Teala Nisa suresinin 11 ve 12. ayetlerinde miras paylarını bildirirken, bu payların vasiyetin yerine getirilmesi ve borcun ödenmesinden sonra olduğunu açıkça ifade eder. Ayetlerdeki "min ba'di vasiyyetin yusa biha ev deyn" ibaresi, terekenin taksiminden önce borçların ödenmesi gerektiğinin delilidir.
Resulullah (s.a.v.) de şöyle buyurmuştur:
"نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ"
"Müminin ruhu, borcu ödeninceye kadar borcuna bağlıdır." (Tirmizi, Cenaiz, 76; İbn Mace, Sadakat, 12.)
Dolayısıyla babanın hayattayken insanlara olan borçları, vefatıyla ortadan kalkmaz. Geride bıraktığı mal, mirasçılar arasında taksim edilmeden önce bu borçların ödenmesine tahsis edilir. Tereke borçları karşılıyorsa alacaklıların hakları ödenmelidir. Borçlar terekeyi aşıyorsa mirasçılar, İslam hukukuna göre kendi şahsi mallarından bu borçları ödeme mecburiyetinde değildir. Ancak kendi rızalarıyla ödemeleri güzel bir davranıştır.[ Dr. Abbas Ahmed Muhammed el-Baz. Kitabın tam adı da Ahkamü'l-Mali'l-Haram ve Davabitü'l-İntifai ve't-Tasarrufi Bihi fi'l-Fıkhi'l-İslami sayfa 81, 83]
(Kaynak: Yunus Keleş, Fıkhi Açıdan Haram Kazanç ve Muamele Ahkamı, Erkam Akademi, 2021.)

__________________
Yunusça sevgimizden anlamayana cevabımız Yavuzca olacaktır...