“ilk Cevher” ve Nûr-ı Muhammedî

Selamün aleyküm,

Klasik bazı metinlerde, kâinatın yaratılışına dair “ilk cevher” veya “Nûr-ı Muhammedî” kavramına temas ediliyor ve bu metinlerde bütün varlığın, ilâhî bir tertip içinde o nuranî aslî cevherden yaratıldığı ifade ediliyor.

Bu anlatımlar akaid açısından bağlayıcı bir hüküm olarak mı görülmeli, yoksa tasavvuf ehlinin varlığı izah ederken kullandığı temsili ve hikmet dili olarak mı anlaşılmalı?

Bu meselede ehil kardeşlerin ölçülü izahlarını istifade niyetiyle dinlemek isterim.

'Aleykum selâm cân
Öncelik ile takma adınızın,kullanıcı adınızın pek gözel,pek iyi olduğunu sözleyeyim.Mevlânâ Celâleddîn Belhî(Kuddise sirruhu) kendisine,özüne ''Hâmûş(خاموش)'' der idi.''Hâmûş(خاموش)'' sözcüğü Fârsça bir sözcüktür ve ''Sessiz,suskun'' anlamlarındadır.
''Nûri Muhammedî'' kavramı 'akîdeten doğrudur,gerçektir ya'nî bağlayıcıdır.Neden?Çün kim ''Nuri Muhammedî'' kavramı bir hadîs kavramıdır.Hadîs şudur:''Allâhın ilk yarattığı benim nûrum idi ve 'Alî ile ben 'ayni nûrdanız.''.Uş bu hadîs yalnızca Şî'î/'Alevî kaynaklarda değil,Sunnî/Bekrî kaynaklarda da geçmektedir.Şeyh Ekber Muhyîddîn Muhammed İbnu 'Arabîye göre ''Hakîkati Muhammediyye'',''Nûr'' olması bakımından 'âlemi yaratma ilkesidir ve 'âlemin aslıdır.''Nûri Muhammedî'' kavramı,Yeni Çerilerin,Seyyid Hacci Bektaş Velî adına okudukları gülbângda da yer almaktadır.Gülbâng şudur:''Allâh Allâh eyvallâh!Baş 'uryân,sîne puryân,kılıç alkan!Bu meydânda neçe başlar kesilirler olmaz hîç soran!Allâh Allâh!Nûru Muhammed nebî;pîrimiz,hunkârımız Hacci Bektaş Velî!Demine diyelim hû!''.Ve'l-hâsili kelâm ''Nûri Muhammedî'' kavramı hadîsin,tasavvûfun,tarîkatın kavramıdır.
Saygılar,sevgiler cân
Allâh eyvallâh Hakk eyvallâh

Aleyküm selâm sevgili kardeşim (abi) ,

Nazik iltifatın ve “Hâmûş” kelimesine yaptığın zarif işaret için teşekkür ederim; hüsn-ü zannına sığınırım.

“Nûr-ı Muhammedî” meselesine temasın, tasavvuf literatüründeki yerini hatırlatması bakımından kıymetlidir. Nitekim başta Şeyh-i Ekber İbnü’l-Arabî olmak üzere birçok mutasavvıf, Hakîkat-i Muhammediyye kavramını varlığın ilk tecellîsi bağlamında derin şekilde işlemiştir. Bu yönüyle kavramın tasavvuf ve tarikat dilinde köklü bir yer tuttuğu açıktır.

Bununla birlikte, usûl açısından küçük bir kayıt düşmek yerinde olur kanaatindeyim:
“Allah’ın ilk yarattığı benim nurumdur…” lafzıyla meşhur rivayet hakkında muhaddisler arasında farklı değerlendirmeler bulunduğu bilinmektedir. Bu sebeple ulemânın bir kısmı meseleyi itikadî bağlayıcılıktan ziyade tasavvufî te’vil ve hikmet dili çerçevesinde ele almayı daha ihtiyatlı görmüştür.

Yeniçeri gülbânglarında ve Bektaşî erkânında bu kavramın yer alması da, Nûr-ı Muhammedî düşüncesinin özellikle Anadolu irfanında ne kadar kökleştiğini göstermesi bakımından ayrıca dikkat çekicidir.

Hâsılı, bu kavramın tasavvuf geleneğinde güçlü bir yeri olduğu muhakkaktır; ancak hadis usulü ve akaid ölçüleri gözetilerek birlikte okunmasının daha selametli olacağı kanaatindeyim.

katkın için teşekkür ederim.

Sürç-i lisan ettiysek ehli olan kardeşler tashih buyursun.

Gün aydın,kolay gelsin cân
Hadîs ve 'akîde usûlünce,âsâlince bir sorun olamayacağını yine dillendireyim.Neden?Çün kim bu metin bir hadîstir dolayısı ile 'akîdedir.Bu arada tüm Ehli Beyt 'ulemâsı bu metnin hadîs olduğunu dolayısı ile 'akîde olduğunu sözlemiştir.
Saygılar,sevgiler cân
Allâh eyvallâh Hakk eyvallâh

Günaydın. Selamün Aleyküm Allah razı olsun, istifade ettik.
Bu meselede mümkün olursa @[Üye Olmadan Linkleri Göremezsiniz. Üye Olmak için TIKLAYIN...] @[Üye Olmadan Linkleri Göremezsiniz. Üye Olmak için TIKLAYIN...] ve @[Üye Olmadan Linkleri Göremezsiniz. Üye Olmak için TIKLAYIN...] ehil büyüklerimizin de görüşlerini ve ilmî değerlendirmelerini paylaşmaları bizler için faydalı olacaktır.

Allah, göklerle yeri yaratmadan elli bin sene önce, mahlukatın kaderini yazdı. Arşı da su üzerindeydi." (Müslim, Kader, 2/16)

Hadis-i şerifinde de bu sıralamayı görmek mümkündür.

Bu bilgilerden şu noktaya dikkat çekmek istiyoruz; ilk yaratılış mefhumu nisbidir. Âlimlerin büyük çoğunluğu, bu nisbiliği nazara alarak konuyu değerlendirmiş ve arştan sonra ilk yaratılan eşyanın kalem olduğunu söylemişledir.(bk. İbn Hacer, a.g.e).

Bir kısım âlimler, ilk yaratılan varlığın Hz. Muhammed (a.s.m)'in nuru olduğu hususunu, aynı nisbiliği esas alarak değerlendirmiş ve önce Hz. Muhammed (a.s.m)'in nuru, sonra su, sonra arş, sonra da kalemin yaratıldığını söylemişlerdir.(bk. Keşfü'l-Hafa, 1/265-266)

Allah, göklerle yeri yaratmadan elli bin sene önce, mahlukatın kaderini yazdı. Arşı da su üzerindeydi." (Müslim, Kader, 2/16)

"Şu gördüğün büyük âleme büyük bir kitab nazarıyla bakılırsa, Nur-u Muhammedî (asm) o kitabın kâtibinin kaleminin mürekkebidir." (Mesnevi-i Nuriye, Habbe.)

Hadis-i şerif ve Mesnevi'deki ibare beraber düşünüldüğünde, Allahu a’lem kalemden maksat kader kalemi olabilir. Nur-u Muhammedî (a.s.m.) ise mürekkebi hükmünde olur. Öyleyse mukadderat olarak ilk yaratılan kader kalemi, makdurat olarak ise Peygamberimiz (a.s.m.)'in nuru olur.

__________________
'Muhammedün Seyyidü’l-Kevneyni; / Ve’l-Ferikayni min Arabi’n ve min Acemi' (Muhammed (s.a.v)

Sessizlik, sükut ve huzur... ⚘

Hâmûşî mahlasını özellikle seçtim.
Zira irfan yolunda büyüklerin ortak nasihati şudur: Hakikate yaklaşan dilini değil, kalbini konuşturur.

Mevlânâ Hazretleri’nin zaman zaman kendisine “Hâmûş” demesi de bu inceliğe işaret eder. Çünkü seyr u sülûkte bir merhale vardır ki, söz çoğaldıkça hâl azalır. İbn Atâullah el-İskenderî’nin de işaret ettiği üzere, bazı hakikatler anlatmakla değil, susup taşımakla korunur.

Bu isim bir iddia değil; bilakis kendime bir hatırlatmadır:
Az konuşmak, çok murakabe etmek ve nasip olursa sözü hâle yaklaştırmak…

Sürç-i lisan ettiysem ehli tashih buyursun.

Merhabâ cânlar
Bu arada tasavvûf ve tarîkat bir 'ilimdir.Tasavvûf ve tarîkat ''Bâtin(Kalb,hâtir,rûh) 'İlmi''dir.Kurândan ve Sunnetten murekkeb bir 'ilimdir.Gerek Sunnî tasavvûf ve tarîkat 'ulemâsının gerek ise Şî'î tasavvûf ve tarîkat 'ulemâsının ezici çoğunluğu ilk yaratılmış olanın ''Nûri Muhammed'' olduğu görüşündedir.El-Hakk!Doğru olan,gerçek olan budur.Söz konusu 'ahâdîs ve 'akâ'id ise Ehli Beyt(Hazerât Muhammed,Fâtima,'Alî,Hasan,Huseyn) ve Ehli Beytin 'ulemâsı ''Nûri Muhammed'' için ''İlk Yaratılmış'' demiştir.
Kısaca eklemiş olayım cânlar
Saygılar,sevgiler
Allâh eyvallâh Hakk eyvallâh

Nur-i Muhammedi" anlayışı, bir inanç mahiyetine dönüştüğünden dolayı, bu inancın kaynaklarını doğal olarak nakli delillerden aramak gerekmektedir. Zira nakli delil olmaksızın inanç la ilgili herhangi bir unsurun tesbit edilmesi mümkün değildir. İslami ilimlerde nakli delil söz konusu olduğunda, Kur'an ve Hz. Peygamber'in sünneti anlaşılmaktadır. Bu nedenle Nur-i Muhammedi anlayışının ulum-ı diniye açısından ne kadar bağlayıcı olduğunu, Kur'an ve Hz. Peygamber'in sünneti belirleyecektir. Bahse konu anlayışı İslam düşünce tarihinde ortaya atan ve bir teori halinde iken, bir inanç haline gelmesini sağlayan sufiler, doğal olarak bir kısım ayet ve rivayetleri kendilerine kaynak olarak göstermektedirler. Söz konusu inanç için delil olarak ileri sürülen bu ayetlerin ve rivayetlerin, ilgili disiplinlerin yöntemlerine göre teker teker ele alınarak okunmaları ve öncelikle ilgili rivayetlerin hem sened hem de metin açısından değerlendirilmeleri gerekmektedir. Böylelikle bu anlayışın asli kaynaklarının ne kadar sağlam ve İslami olduğu hakkında bir fikir edinmemiz mümkün olacak ve neticede bir inanç için gerekli olan şartları taşıyıp taşımadığına karar verilecektir.
Kuşkusuz sufiler, bu düşüncelerini hem bazı Kur'an ayetlerine hem de bir kısım rivayetlere dayandırmaktadırlar. Bu nedenle söz konusu ayet ve rivayetlerin birbirinden ayrı olarak tasnif edilmeleri ve
her bir grubun ilgili disiplinin yöntemlerine göre değerlendirilmeleri
gerekmektedir. Evvela ayetlerin ulumu'l-Kur'an yöntemine göre incelenmesine çalışılmalı. İkinci olarak ise rivayetlerin ulumu'l-hadis ve rivayet yöntemlerine göre değerlendirilme si yapılmalıdır. Böylelikle ilgili metinlerin delalet ve sübut açısından neye karşılık geldikleri ve bunlardan yola çıkılarak bir inancın oluşması imkanı tesbit edilmeye çalışılmalıdır.
Sufilerin delil olarak ileri sürdükleri ayetleri ve rivayetleri değerlendirirken önemli açmazlarla karşı karşıya olduğumuzu peşinen kabul etmemiz gerekmektedir. Zira sufiler, nasların delalet yönlerini ilgili disiplinlerde alışılagelen yöntemlerden farklı teknikler geliştirerek tesbit etmektedirler. Kimi zaman sübjektif bir takım kanaatlerden oluşan yorumlar, delil olarak ileri sürülebilmektedir. Bu konuda bir fikir vermesi açısından bir-iki örnek vermek yerinde olacaktır:
İsmail Fenni Ertuğrul'un İbnü'l-Arabi'nin Firavun'un "Ben sizin en yüce rabbinizim"(Naziat süresi 24. Ayet) sözünün haklı olduğu iddiasından dolayı, aldığı eleştirileri cevaplarken kullandığı ifadeler oldukça manidardır. Ertuğrul şunları kaydetmektedir: "Şeyhin Firavunun "Ben sizin en yüce Rabbinizim" sözü doğrudur" demesinden maksadı şudur: O zaman tahakküm ve tasallut itibariyle Firavun'dan daha büyük kimse olmadığı için, kendisinin en büyük devlete sahip olduğu şeklindeki sözü sihirbazlara göre doğrudur. İbnü'l-Arabi, irfanı arayanların tüm vehimlerden kurtulmalarını ve hakiki tevhidi, gereği gibi tüm eşyada müşahede etmelerini istemiş ve bu uğurda bütün tenkid ve karalamaları göze alarak meydana atılmıştır.( İsmail Fenni Ertuğrul, Vahdet-i Vücud ve İbn Arabi (nşr. Mustafa Kara), İstanbul
1991, s. 228-229.)
Aynı şekilde Firavun'un Hz. Musa ile aralarındaki diyalogta, ilahlık iddiasında bulunarak Hz. Musa'yı buna zorlamasını da şu şekilde yorumlamaktadır: "Firavun ona tevhid lisanıyla "eğer benden başkasını ilah edinirsen seni zindana atarım" demiştir. Yani, ben her ne kadar Ademoğlu isem de, Hakkın suretlerinden bir suret olduğum için onun aynıyım. Eğer benden başkasını ilah edinirsen seni zindana atarım" demek istemiştir. ".( İsmail Fenni Ertuğrul, Vahdet-i Vücud ve İbn Arabi (nşr. Mustafa Kara), İstanbul
1991, s. 72.)
Bu tarz yorumlar, ancak insanın içi okunarak yapılabilir. Firavun bugün yaşamadığına göre onun içini okuma imkanımız bulunmamaktadır. Kaldı ki yaşasa bile, niyetini anlamak için onun beyanını kabul etmekten başka seçeneğimiz bulunmamaktadır. Ayrıca Firavun'un gerçekten böyle söylemek istediğini kabul etsek bile tevhid inancının genel bağlamı içerisinde bu söz/niyeti kabul etmemiz mümkün müdür? Sufiler, burada "keşif/ilham" dedikleri, hiçbir zaman çerçevesi belirlenemeyecek olan bilgi kaynağını devreye sokmaktadırlar. Burası sözün bittiği yerdir. Bu konuda söz söyleme imkanımız olmadığına göre bize düşen, delil olarak ileri sürülen ayetlerin ve rivayetlerin ulum-I diniye yöntemlerine göre kaynak değerlerini tespit etmektir. Şayet sadece keşfi verilere dayanılarak bunların kaynak olduğu belirtiliyorsa, dediğim gibi burası sözün bittiği yer yerdir. Ancak bu tür bir bilginin İslam alimlerinin geliştirdiği bilgi teorisi kapsamında hiçbir anlam ifade etmeyeceğinin de bilinmesi gerekmektedir.
Burada karşılaştığımız bir başka sorun ise bu sahada kalem kullanan tasavvufçuların, her yerde her zaman aynı şeyleri kaydetmemeleridir. Bir yerde bir yorum veya tesbiti yapıp ön plana çıkarırlarken, aynı hususu başka bir yerde farklı bir şekilde değerlendirilmektedir- ler. Bu duruma örnek olarak ülkemizde tasavvuf konusunda otoritesi tartışmasız olan bir zatın aynı konuda iki ayrı yerde yazdıklarını nakletmem, tasavvuf söz konusu olduğunda, ne tür bir zorlukla karşı karşıya olduğumuz hususunda fikir verecektir.
"Hak Teala'da bir muhabbet/sevgi belirdi. Buna taayyun-i hubbi (sevgi belirtisi) dendi. Sevgi tecellisi ve sevginin zuhuru demek de mümkündür. İlk belirti bu olduğu için buna "taayyun-i evvel" de dendi. Taayyun-i hubbi bir nur/ışık şeklinde belirmiş olduğundan buna nur dendiği gibi aynı zamanda bir gerçek olduğundan hakikat adını da aldı. Diğer bütün nurlar bu nurun yansımaları, diğer bütün gerçekler bu hakikatin gölgeleri niteliğinde olduğundan ilk nuru ve ilk hakikati, ondan sonraki nurlardan ve hakikatlerden ayırt etmek için O'na Nuru'l-Envar, Hakikatu'l-Hakaik (nurların kaynağı olan
ilk nur, hakikatlerin menşei olan ilk hakikat) dendi. İlk yaratılan bu
nur ve bu hakikattir. Sonra meleklerin, peygamberlerin ve evliyanın
nurları ve hakikatleri de dahil olmak üzere diğer bütün nurları ve hakikatleri O'ndan ve O'nun için yarattı. İşte ilk yaratılan, sevgi olarak
vücuda getirilen nura ve hakikate, Nur-i Muhammedi veya Hakikat-I
Muhammedi dendi. Bu Hz. Muhammed'in (s.a.v.) hüviyet-i maneviyesidir."( Süleyman Uludağ, "Hz. Muhammed (s.a.v.)'in manevi hüviyeti: Hakikat-I Muhammediyye", Yeni Dünya Dergisi, Nisan 2005, s. 7-8.)
Aynı müellifin başka bir yerde Nur-i Muhammedi hakkında
yazdıkları ise şunlardır: "Risale'de [Kuşeyri Risalesi] Nur-i Muham-
medi ve Hakikat-i Muhammediye görüşü yoktur. Nur-i Muhammedi görüşü hicri üçüncü asırdan itibaren tasavvufta öne sürülmeye başlanmıştır. Yahudi Filozofu Philon'un "ilahi kelime” görüşü ile
İbnü'l-Arabi'nin "Hakikat-ı Muhammediye" telakkisi arasında bir
yakınlık görülmüştür. Hıristiyanlıkta Hz. İsa'yı bu şekilde (logos) anlayan din alimleri mevcuttur."(Süleyman Uludağ, Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyri Risalesi, İstanbul 1999, s. 26.)

Mutasavvıflar nasların zahiri ile çatışan söylemlerini zaman zaman sır perdesinin arkasına gizlenerek zaman zaman da herkesin
bunları anlayacak seviyede olmadığını iddia ederek savunmaktadırlar.
Bu konuda Filibeli Ahmet Hilmi'nin söyledikleri manidardır. O, İbnü'l-Arabi'nin tasavvufun kıymetli bir hazinesi olduğunu ifade ettikten sonra onun eserlerini şerh edenlerin bu eserleri daha da muğlak hale getirdiklerini belirtmektedir: “Asar-ı Muhiddin'i şerh ve tefsir zevatın birçoğu, tasavvuf ve süluk ile münasebet-i tammeleri olmadığından zaten muallak ve müşkül olan o eserleri daha da muğlak müşkil bir şekle koymuşlardır.” (Filibeli Ahmet Hilmi, Hikmet Yazıları (Neşriyat Ahmet Koçak), İstanbul 2005, s, 328)

__________________
Yunusça sevgimizden anlamayana cevabımız Yavuzca olacaktır...